www.ucoz.com

საუკეთესო ფინალი

TordinsoN — Sun, 17 Jul 2011 11:49:20 GMT

download link:

http://allshares.ge/download.php?id=7A43110765

ოთარ საბაშვილი

NaTia — Thu, 09 Jun 2011 11:19:00 GMT

დაიბადა 1975 წლის 10 მარტს თბილისში

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი სპეციალობით ეკონომისტი

ამჟამად ცხოვრობს თბილისში

შპს „შატო მუხრანის"–ს გენერალური დირექტორია

ჰყავს მეუღლე – ნათია გულიაშვილი და ორი შვილი - 8 წლის გივიკო და 6 წლის გვანცა

ფლობს II თანრიგს სასტენდო სროლაში

ჰობი, ინტერესები: ნადირობა

საყვარელი მწერლები და პოეტები: ქართველი – გურამ დოჩანაშვილი, შოთა რუსთაველი, მიხეილ ჯავახიშვილი, ვაჟა-ფშაველა, ჭაბუა ამირეჯიბი; უცხოელი – ერნესტ ჰემინგუეი, ჯონ სტეინბეკი

საყვარელი კერძები: ლობიო მწნილით

კლუბში „რა? სად? როდის?" თამაშობს 1996 წლიდან

მიღწევები სპორტულ ტურნირებში: თბილისი ჩემპიონი (2008), საქართველოს ვიცე-ჩემპიონი (2009)

მიღწევები ტელეგადაცემაში „რა? სად? როდის?" (რუსთავი-2–ზე):
2008 წლის გაზაფხულის სერიის ფინალური თამაშის (01.06.2008) საუკეთესო მოაზროვნე
2008 წლის ფინალური (ზამთრის) სერიის სუპერფინალის (02.01.2009) საუკეთესო მოაზროვნე
2009 წლის ზაფხულის სერიის ფინალური თამაშის (28.06.2009) საუკეთესო მოაზროვნე
2010 წლის გაზაფხულის დიდი სერიის მეორე ნახევარფინალური თამაშის (25.04.2010) საუკეთესო მოაზროვნე

2009 წლის ზაფხულის სეზონის "ბროლის ბუ"–ს მფლობელი

გოგა ტარიელაშვილი

NaTia — Thu, 09 Jun 2011 11:18:22 GMT

დაიბადა 1981 წლის 26 ოქტომბერს თბილისში

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი სპეციალობით ფიზიკოსი

ამჟამად ცხოვრობს თბილისში

მუშაობს კომპანია „ჯეოსელის" ინფორმაციულ კომუნიკაციური ტექნოლოგიების დეპარტამენტში ინჟინერის თანამდებობაზე

ჰყავს მეუღლე – თიკა ბალხამიშვილი და ქალიშვილი - 5 წლის ლიზი

ჰობი, ინტერესები: ინტერნეტში ინფორმაციის მოძიება, ვებ–დიზაინი, ფეხბურთი, ისტორიული ნაწარმოებების კითხვა

საყვარელი მწერლები და პოეტები: ალექსანდრე დიუმა, ჟიულ ვერნი, პროსპერ მერიმე, ო’ჰენრი, ბორის აკუნინი

საყვარელი კერძები: რძის ნაწარმი, ხორცეულის ქართული კერძები, კიტრი–პომიდვრის სალათი

კლუბში „რა? სად? როდის?" თამაშობს 1997 წლიდან

მიღწევები სპორტულ ტურნირებში: „რა? სად? როდის?"-ში მსოფლიო ჩემპიონატის მონაწილე (2006), სამხრეთ კავკასიის ჩემპიონი (2002) და მე–3 პრიზიორი (2007), საქართველოს 2–გზის ჩემპიონი (2001, 2006) და ვიცე-ჩემპიონი (2009), თბილისის 4–გზის ჩემპიონი (2002, 2006–07)

მიღწევები ტელეგადაცემაში „რა? სად? როდის?" (რუსთავი-2–ზე):
2008 წლის ზამთრის სერიის მეოთხე შესარჩევი თამაშის (03.02.2008) საუკეთესო მოაზროვნე.
2008 წლის გაზაფხულის სერიის მესამე შესარჩევი თამაშის (18.05.2008) საუკეთესო მოაზროვნე.
2009 წლის ფინალური (ზამთრის) სერიის პირველი შესარჩევი თამაშის (29.11.2009) საუკეთესო მოაზროვნე.

სერგი კაპანაძე

NaTia — Thu, 09 Jun 2011 11:17:34 GMT

დაიბადა 1981 წლის 25 აპრილს თბილისში

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი სპეციალობით საერთაშორისო ურთიერთობების სპეციალისტი

ამჟამად ცხოვრობს თბილისში

მუშაობს საგარეო საქმეთა სამინისტროს საერთაშორისო ორგანიზაციების დეპარტამენტის დირექტორად, ასევე ასისტენტ-პროფესორად თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში

ჰყავს მეუღლე – ეკა აკობია და ვაჟი - 2 წლის ლუკა

ჰობი, ინტერესები: ინტერნეტი, ჭადრაკის თამაში, კითხვა, ფეხბურთი, კალათბურთი, ინტელექტუალური თამაშები, სასმელების კოლექციონირება, მოგზაურობა

საყვარელი მწერლები და პოეტები: ქართველი – ნოდარ დუმბაძე; უცხოელი – ერნესტ ჰემინგუეი, ჯონ სტეინბეკი, არტურო პერეს–რევერტე, შტეფან ცვაიგი, უმბერტო ეკო, ჯონ აპდაიკი, ჯონ გრიშამი

საყვარელი კერძები: შემწვარი კარტოფილი, სტეიკი, სუში, აზიური სამზარეულო, განსაკუთრებით გენერალ ჩოის ქათამი :)

კლუბში „რა? სად? როდის?" თამაშობს 1999 წლიდან

მიღწევები სპორტულ ტურნირებში: საქართველოს 2–გზის მე–3 პრიზიორი (2000, 2007), თბილისის 2-გზის ვიცე–ჩემპიონი (2005, 2008)

მიღწევები ტელეგადაცემაში „რა? სად? როდის?" (რუსთავი-2–ზე):
2008 წლის ფინალური(ზამთრის) სერიის მეოთხე შესარჩევი თამაშის (21.12.2008) საუკეთესო მოაზროვნე

2008 წლის ფინალური (ზამთრის) სეზონის "ბროლის ბუ"–ს მფლობელი

არჩილ მაჭავარიანი

NaTia — Thu, 09 Jun 2011 11:16:50 GMT

დაიბადა 1980 წლის 19 დეკემბერს თბილისში

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი სპეციალობით საერთაშორისო ურთიერთობების სპეციალისტი

ამჟამად ცხოვრობს თბილისში

მუშაობს საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საინფორმაციო ანალიტიკური დეპარტამენტის ანალიტიკური სამმართველოს უფროსად

ჰყავს მეუღლე – თამარ ელიზბარაშვილი და ვაჟი - 3 წლის დავითი

ჰობი, ინტერესები: კინო, ფეხბურთი, კითხვა, ინტელექტუალური თამაშები

საყვარელი მწერლები და პოეტები: ქართველი – გურამ დოჩანაშვილი, ჭაბუა ამერიჯიბი, გალაქტიონი; უცხოელი – გაბრიელ გარსია მარკესი, ალბერ კამიუ, ერნესტ ჰემინგუეი

საყვარელი კერძები: ხინკალი, მწვადი, შქმერული

კლუბში „რა? სად? როდის?" თამაშობს 2000 წლიდან

მიღწევები სპორტულ ტურნირებში: საქართველოს 2–გზის მე–3 პრიზიორი (2000, 2007), თბილისის 2-გზის ვიცე–ჩემპიონი (2005, 2008)

მიღწევები ტელეგადაცემაში „რა? სად? როდის?" (რუსთავი-2–ზე):
2009 წლის ზაფხულის სერიის მეოთხე შესარჩევი თამაშის (21.06.2009) საუკეთესო მოაზროვნე
2010 წლის გაზაფხულის დიდი სერიის მეხუთე შესარჩევი თამაშის (04.04.2010) საუკეთესო მოაზროვნე

გიგა სულაძე

NaTia — Thu, 09 Jun 2011 11:16:12 GMT

დაიბადა 1979 წლის 31 მაისს თბილისში

დაამთავრა "ESM თბილისი" სპეციალობით ბიზნეს–ადმინისტრირება

ამჟამად ცხოვრობს თბილისში

მუშაობს ბანკ "რესპუბლიკა”–ში (ჯგუფი "სოსიეტე ჟენერალი”) საცალო საბანკო საქმიანობის სამსახურის უფროსად

ჰყავს მეუღლე – მადონა წულაია და ქალიშვილი - 3 წლის ელენე

ჰობი, ინტერესები: ინტელექტუალური თამაშები, ფეხბურთი, ჩოგბურთი, თხილამურები

საყვარელი მწერლები და პოეტები: ქართველი – გალაქტიონი, კონსტანტინე გამსახურდია, გურამ დოჩანაშვილი; უცხოელი – გაბრიელ გარსია მარკესი, კურტ ვონეგუტი, ანტუან დე სენტ–ეკზუპერი, ფიოდორ დოსტოევსკი, არტურ ჰეილი

საყვარელი კერძები: ქართული და იტალიური სამზარეულო

კლუბში „რა? სად? როდის?" თამაშობს 1997 წლიდან

მიღწევები სპორტულ ტურნირებში: „რა? სად? როდის?"-ში მსოფლიო ჩემპიონატის მონაწილე (2006), სამხრეთ კავკასიის ჩემპიონი (2002) და მე–3 პრიზიორი (2007), საქართველოს ჩემპიონი (2006) და ვიცე-ჩემპიონი (2009), თბილისის 4–გზის ჩემპიონი (2002, 2006–07)

მოაზროვნეები ოთარ საბაშვილის ექვსეული ეკა ჩხარტიშვილი

NaTia — Thu, 09 Jun 2011 11:15:27 GMT

დაიბადა 1976 წლის 7 აპრილს ბათუმში

დაამთავრა შ. რუსთაველის სახელობის ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი სპეციალობით მათემატიკოსი

ამჟამად ცხოვრობს ბათუმში

მუშაობს უფროს მასწავლებლად ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მათემატიკურ და კომპიუტერულ მეცნიერებათა ფაკულტეტზე, არის სრული პროფესორი ბათუმის ნავიგაციის სასწავლო უნივერსიტეტში

ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი

ოსტატობის კანდიდატი ჭადრაკში, აჭარის მრავალგზის ჩემპიონი ქალთა შორის (1994–99)

გასათხოვარი

ჰობი, ინტერესები: ინტელექტუალური თამაშები, ძმისშვილებთან თამაში (არანაკლებ ინტელექტუალურია)

საყვარელი მწერლები და პოეტები: ქართველი – ნოდარ დუმბაძე, გალაკტიონი; უცხოელი – სერგეი ესენინი, ვენედიქტ ეროფეევი, კურტ ვონეგუტი, ო’ჰენრი და ბორის აკუნინი (გრიგორი ჩხარტიშვილი!)

საყვარელი კერძები: შემწვარი ქათამი

კლუბში „რა? სად? როდის?" თამაშობს 1996 წლიდან

მიღწევები სპორტულ ტურნირებში: მე–4 ადგილი სამხრეთ კავკასიის ჩემპიონატზე (1998), ბათუმის მრავალგზის ჩემპიონი (1997–2002)

ჰანს-ჰერმან ჰოპე – “მონარქიისა და დემოკრატიის პოლიტიკური ეკონომია და მოსაზრება ბუნებითი წესრიგის შესახებ”

NaTia — Sun, 17 Apr 2011 16:23:11 GMT

ჰანს-ჰერმან ჰოპე – "მონარქიისა და დემოკრატიის პოლიტიკური ეკონომია და მოსაზრება ბუნებითი წესრიგის შესახებ”

თარგმნა ლელა ვადაჭკორიამ

I. თეორია: კერძო და საზოგადოებრივი მფლობელობის ხელისუფლების ეკონომიკური საფუძვლების შედარებითი ანალიზი

ხელისუფლება იძულების უფლების ტერიტორიალური მონოპოლისტია – ერთგვარი დაწესებულება, რომელსაც შეუძლია ჩაბმული იყოს კერძო მესაკუთრეთა ქონებრივი უფლებების მუდმივ, ინსტიტუციონალიზებულ ხელყოფასა და ექსპლუატაციაში – კონფისკაციის, დაბეგვრის და რეგულირების გზით. ხელისუფლების წარმომადგენელთა გარკვეული ნაწილის ქედმაღლობისა და პირადი ანგარების გათვალისწინებით, ყოველი ხელისუფლებისგან უნდა ველოდოთ, რომ ის ამ მონოპოლიას გამოიყენებს და ამიტომ, ექსპლუატაციის მატებისკენ მიდრეკილებას გამოავლენს.(1)

თუმცა, მოსალოდნელი არაა, რომ ამ ძალისხმევაში ხელისუფლების ყოველი სახესხვაობა თანაბრად წარმატებული აღმოჩნდეს ან თუნდაც ერთიდაიმავე გზით მოქმედებდეს. ელემენტარული ეკონომიკური თეორიის მიხედვით, ხელისუფლების ქცევა და სამოქალაქო საზოგადოებაზე მისი პოლიტიკის გავლენა, შესაძლებელია მნიშვნელოვნად გასხვავდებოდეს, იმისდა მიხედვით, სახელისუფლებო აპარატი კერძო თუ საზოგადოებრივი კუთვნილებაა.(2)

ხელისუფლების კერძო მფლობელობის ძირითადი დამახასიათებელი ნიშანი ის არის, რომ ექსპროპრირებული რესურსები და სამომავლო ექსპროპრიაციის მონოპოლიური პრივილეგია პირად საკუთრებაშია. სათანადო რესურსები მმართველის პირად ქონებას ერთვის და ისე განიხილება, თითქოს მისი ნაწილი იყოს. სამომავლო ექსპროპრიაციის მონოპოლიური პრივილეგია ამ ქონებაზეა მიბმული, როგორც უფლება და მისი მიმდინარე ღირებულების დაუყოვნებლივ მატებას განაპირობებს (მონოპოლიური მოგების კაპიტალიზაცია). მეტად მნიშვნელოვანია, რომ მმართველი, როგორც სახელისუფლებო ქონების კერძო მესაკუთრე, უფლებამოსილია თავისი სამფლობელო მის პირად მემკვიდრეს გადასცეს; მას შეუძლია პრივილეგირებული ქონება მთლიანად ან ნაწილობრივ გაყიდოს, იჯარით გასცეს ან გააჩუქოს, ხოლო მიღებული შემოსავლები ჩაიჯიბოს. აგრეთვე, შეუძლია ამ ქონების მართვისა და მოვლისთვის საჭირო ნებისმიერი პირი საკუთარი შეხედულებისამებრ დაიქირაოს ან გაათავისუფლოს.

ამისგან განსხვავებით, ხელისუფლების საზოგადოებრივი მფლობელობის პირობებში, სახელისუფლებო აპარატზე ზედამხედველობა ნდობით აღჭურვილი პირის, ანუ მეურვის ხელში იქცევა. მეურვეს შეუძლია სახელისუფლებო აპარატი პირადი გამორჩენისთვის გამოიყენოს, მაგრამ ის მას არ ფლობს. მას არ ძალუძს, რომ სახელმწიფო რესურსები გაყიდოს და მონაგარი ჩაიჯიბოს. აგრეთვე, მას არ შეუძლია, რომ მმართველობა პირად მემკვიდრეს გადასცეს. ის მიმოქცევაში არსებულ სახელისუფლებო რესურსებს განაგებს, მაგრამ მათ კაპიტალურ ღირებულებას – არა. გარდა ამისა, კერძო მფლობელობის ხელისუფლება შეზღუდულია მემკვიდრეობის წესით, მაშინ როდესაც მეურვე-მმართველის ადგილის დასაკავებლად გზა ყველასთვის ხსნილია. ასე რომ პრინციპში, ნებისმიერს შეუძლია სახელისუფლებო მეურვე გახდეს.

ამ დაშვებებიდან შეიძლება ორი ძირითადი, ურთიერთდაკავშირებული ვარაუდი გამომდინარეობდეს:

(1) ხელისუფლების კერძო მფლობელი გამოავლენს მიდრეკილებას, რომ მუდმივად შორს გამიზნული გეგმები იქონიოს, ანუ მის მიერ დროში უპირატესობის მინიჭების ხარისხი და შესაბამისად, ეკონომიკური ექსპლუატაციის ხარისხი შედარებით დაბალი იქნება, ვიდრე სახელისუფლებო მეურვის შემთხვევაში.

(2) არასამთავრობო საზოგადოებრიობა, რომელიც მაღალი ხარისხის ექსპლუატაციას განიცდის, ხელისუფლების საზოგადო მფლობელობის შემთხვევაში მედროვეობისკენ უფრო იქნება მიდრეკილი, ვიდრე ხელისუფლების კერძო მფლობელობის პირობებში.

(1) ცხადია, ხელისუფლების კერძო მფლობელი ყველანაირად შეეცდება, რომ მთელი თავისი სიმდიდრის, ანუ ქონებისა და მიმდინარე შემოსავლების ღირებულება მაქსიმალურად გაზარდოს, ხოლო რადგან მიმდინარე შემოსავლების გაფართოების ღონისძიებები არსებული აქტივების ღირებულებაზე უსათუოდ აისახება (წარმოაჩენს რა ყველა სამომავლოდ მოსალოდნელი შემოსავლის ღირებულებას, რომელიც დროითი უპირატესობის განაკვეთით იქნება დისკონტირებული), თავის მხრივ, კერძო მფლობელობა თავისთავად ეკონომიკური ანგარიშიანობისკენ უბიძგებს და წინდახედულებას ანვითარებს. ხელისუფლების კერძო მფლობელობის შემთხვევაში, ეს მმართველის მიერ ექსპროპრიაციის მონოპოლიური პრივილეგიის გამოყენების მკვეთრ შეზღუდვას გულისხმობს, რადგან არასამთავრობო საზოგადოებრიობის მიერ შექმნილი დოვლათის ექსპროპრიაცია თავისი ბუნებით პარაზიტული ქმედებაა. იქ სადაც ჯერ არაფერი არ შექმნილა, არც რაიმეს ექსპროპრიაციაა შესაძლებელი; ხოლო როდესაც ყველაფერი ექსპროპრირებულია, მთელი სამომავლო წარმოება ჭრიალით ჩერდება. შესაბამისად, ხელისუფლების კერძო მფლობელი საკუთარი ქვეშევრდომების ძლიერ ექსპლუატაციას თავს ისევე აარიდებს, როგორც მაგალითად, სამომავლო შემოსავლების პოტენციალის იმ ზომამდე შემცირებას, რომ კუთვნილი ქონების მიმდინარე ღირებულება გაუფასურდეს. მართლაც, პირადი ქონების ღირებულების შენარჩუნების ან შესაძლო გაზრდის მიზნით, ის მუდმივად შეიკავებს თავს ექსპლუატატორული პოლიტიკისგან. რაც უფრო დაბალი იქნება ექსპლუატაციის ხარისხი, მით უფრო ნაყოფიერი იქნებიან ქვეშევრდომები. ხოლო, რაც უფრო ნაყოფიერი იქნება მოსახლეობა, მით უფრო დაედება ფასი მმართველის პარაზიტულ მონოპოლიას ექსპროპრიაციის უფლებაზე. ის, რა თქმა უნდა, გამოიყენებს მონოპოლიურ პრივილეგიას და ექსპლუატაციისაგან თავს შეიკავებს. მისი, როგორც ხელისუფლების კერძო მფლობელის პირად ინტერესებში შედის, რომ მზარდი, სულ უფრო და უფრო შედეგიანი და წარმატებული არასამთავრობო ეკონომიკიდან პარაზიტულად იხეიროს, რადგან ეს მის პირად ქონებას და კეთილდღეობას ზედმეტი ძალისხმევის გარეშე ისე გაზრდის, რომ მათი ექსპლუტაციის ხარისხი შემცირებისკენ ექნება მიმართული.

გარდა ამისა, კერძო მფლობელობა თავშეკავებასა და წინდახედულებას სხვა მიზეზითაც გულისხმობს. ნებისმიერი კერძო საკუთრება, თავისი განსაზღვრებით ხელშეუხებელია. მესაკუთრე უფლებამოსილია არ დაუშვას ნებისმიერი სხვა პირის მიერ მისი ხელყოფა და გამოყენება; ის თავისუფალია არჩევანში, თუ ვისთან გაიზიაროს მისი მოხმარება, თუკი ამას საერთოდ მოისურვებს. ჩვეულებრივ, მესაკუთრე ქონებით სარგებლობის უფლებას თავისი ოჯახის წევრებს აძლევს, ხოლო ყველა სხვას კი უკრძალავს, საგანგებოდ მოწვეული სტუმრების ან დროებით დაქირავებული და ხელშეკრულებით აყვანილი პირების გარდა. ექსპროპრირებულ რესურსებს მხოლოდ მმართველი ოჯახი, მისი მეგობრების, დაქირავებული თანამშრომლებისა და საქმიანი პარტნიორების მცირე ჯგუფი ინაწილებს და ამგვარად, პარაზიტული ცხოვრების გაგრძელებას ახერხებს. ხელისუფლებაში შეღწევის აღნიშნული შეზღუდვებისა და თავად მმართველისა და მისი ოჯახის ექსკლუზიური სტატუსის გამო, ხელისუფლების კერძო მფლობელობა არასამთავრობო საზოგადოებრიობაში ნათლად გამოხატული "კლასობრივი თვითშეგნების” ჩამოყალიბებას უწყობს ხელს და მმართველობის ექსპლოატაციის მიმართ წინააღმდეგობის და დაუმორჩილებლობის უნარს აყალიბებს. ერთის მხრივ მმართველთა მცირე, ხოლო მეორე მხრივ, მართულთა დიდ ჯგუფს შორის მკვეთრი ზღვარი განაპირობებს, რომ ამ კლასებიდან ზოგიერთის დარდი, ხოლო ზოგიერთის იმედი, რომ ერთი კლასიდან მეორეში ჩამოქვეითდნენ ან ამაღლდნენ, ძალიან ნაკლებად სავარაუდოა. ზემდგომ კლასში შეღწვის თითქმის გადაულახავი შეზღუდვების გამო, მართულთა ანუ ხელისუფლების მხრიდან უფლებათა შელახვის პოტენციურ მსხვერპლთა სოლიდარობა ძლიერდება, რაც ამაღლებს იმის რისკს, რომ ექსპლუატაციის გაზრდის შემთხვევაში, მმართველი კლასი ლეგიტიმურობას დაკარგავს.(3)

ყოველივე ამის სრულიად საპირისპიროდ, საზოგადოებრივი მფლობელობის ხელისუფლების მეურვე შეეცდება, რომ მაქსიმალურად გაზარდოს ხელისუფლების არა მთლიანი დოვლათი (ანუ კაპიტალის ღირებულება და მიმდინარე შემოსავალი), არამედ მხოლოდ მიმდინარე შემოსავალი (კაპიტალის ღირებულების მიუხედავად და მის ხარჯზე). მართლაც, მეურვეს რომც სურდეს, სხვაგვარად მოქმედებას ვერ შეძლებს. საზოგადოებრივი მფლობელობის ხელისუფლების რესურსები გასაყიდად არ არის განკუთვნილი, მაგრამ საბაზრო ფასწარმოქმნის გარეშე ეკონომიკური გათვლები შეუძლებელია. შესაბამისად, საცნაურია, რომ ხელისუფლების საზოგადოებრივი მფლობელობის გარდაუვალი შედეგი კაპიტალის უწყვეტი განიავება იქნება. სახელისუფლებო ქონების ღირებულების გაზრდის, ან თუნდაც შენარჩუნების მაგივრად, როგორც ამას ხელისუფლების კერძო მფლობელი შეეცდებოდა, ხელისუფლების დროებითი მეურვე შეეცდება, რომ დაუყოვნებლივ, რაც შეიძლება მეტი სახელისუფლებო რესურსი გამოიყენოს, რადგან იმაზე, რასაც ახლა არ მოიხმარს, შემდგომში შეიძლება ხელი აღარც კი მიუწვდეს. კერძოდ, მეურვე, ხელისუფლების კერძო მფლობელისგან განსხვავებით, ქვეყნის გაპარტახების შეჩერებაში დაინტერესებული არაა. რატომ არ უნდა ჰქონდეს მას სახელისუფლებო რესურსების ექსპლუატაციის გაზრდის სურვილი, თუკი თავშეკავების პოლიტიკის უპირატესობას, რაც სახელისუფლებო ქონების კაპიტალური ღირებულების ზრდაში გამოიხატება, სათავისოდ ვერ გამოიყენებს, მაშინ როცა ექსპლუატაციის გაფართოების საპირისპირო პოლიტიკის უპირატესობით, ანუ მიმდინარე შემოსავლების ზრდით, სავარაუდოდ, იოლად ისარგებლებს? მეურვისთვის, კერძო მფლობელისგან განსხვავებით, თავშეკავებას არა უპირატესობები, არამედ მხოლოდ ზარალი მოაქვს.(4)

ამასთან ერთად, საზოგადოებრივი მფლობელობის ხელისუფლების პირობებში, პრინციპში ნებისმიერს შეუძლია მმართველი კლასის წევრი და თუნდაც უმაღლესი ხელისუფალი გახდეს. განსხვავება მმართველთა და მართულთა შორის უფერულდება ისევე, როგორც ქრება მართულთა კლასობრივი თვითშეგნება. იქმნება შთაბეჭდილება, რომ განსხვავება თითქოს აღარც კი არსებობს: საზოგადოებრივი ხელისუფლების დროს არავინ არავის მართავს, მაგრამ სამაგიეროდ, ყველა საკუთარ თავს მართავს. შესაბამისად, საზოგადოების წინააღმდეგობა სახელისუფლებო ძალაუფლებისადმი მუდმივად სუსტდება. თუკი წინათ ექსპლუატაცია და კონფისკაცია შეიძლება შეფასებულიყო აშკარად რეპრესიულ და საზოგადოებისთვის საზიანო ქმედებად, ახლა იშვიათად თუ ვინმე მიიჩნევს ასე, რადგან ყველას გაუჩნდა შესაძლებლობა, რომ ექსპლუატატორთა და ექსპროპრირებულ სიკეთეთა მიმღებთა რიგებში შედარებით თავისუფლად შევიდეს. შედეგად, არა მარტო ექსპლუატაცია გაიზრდება, როგორც ღიად, ანუ მაღალი გადასახადების სახით, ისე ფარულად, ანუ ხელისუფლების მიერ ფულის "შექმნით” (ინფლაცია) ან საკანონმდებლო რეგულირებით; არამედ, გაიზრდება კერძო დასაქმებულებთან მიმართებაში ხელისუფლების მიერ დაქირავებულთა (სახელმწიფო მოსამსახურეების) რიცხვიც _ მომატების, როგორც აბსოლუტურ ისე ფარდობით მაჩვენებლებში. ამასთან ეს მოხდება იმ გამორჩეული და შემართული პიროვნებების ხარჯზე, რომლებსაც განსაკუთრებით მაღალი ხარისხის დროითი უპირატესობით გამოირჩევიან და შორსმჭვრეტელობის დაბალი და შეზღუდული უნარი გააჩნიათ. (2) დანაშაულებრივი თავდასხმის შემთხვევაში თავდაცვის განუყოფელი უფლებისგან განსხვავებით, კერძო საკუთრების უფლებებზე ხელისუფლების ძალმომრეობის მსხვერპლმა შესაძლოა თავი ვერც კი დაცვას.(5) ქონებისა ან შემოსავლების დაბეგვრა, ისევე არღვევს ქონების მფლობელისა და შემოსავლების გამომმუშავებლის უფლებებს, როგორც დაყაჩაღება. ორივე შემთხვევაში, მათი მოხმარება, მათივე სურვილის საპირისპიროდ და თანხმობის გარეშე, მცირდება. ხელისუფლების მიერ ფულის ან სხვა ლიკვიდური აქტივების შექმნას, კერძო მესაკუთრეთა ქონების არა ნაკლებ თაღლითური ექსპროპრიაცია მოსდევს, ვიდრე ყალბი ფულის დამამზადებლების დანაშაულებრივი ჯგუფის საქმიანობას. აგრეთვე, ხელისუფლების მხრიდან ყოველგვარი მითითება, თუ როგორ უნდა გამოიყენოს ან არ გამოიყენოს თავისი ქონება მესაკუთრემ – იმ წესის მიღმა, რომ არავის აქვს უფლება სხვისი ქონება მითვისოს და რომ საქონელგაცვლისა და გაყიდვის ყველა შემთხვევა ნებაყოფილობით და თანხმობით უნდა განხორციელდეს – ნიშნავს სხვისი საკუთრების ხელყოფას, მსგავსად ძარცვისა, ქურდობისა და დანგრევისა. დაბეგვრა, ფულის შექმნა და რეგულირება, მსგავსი შინაარსის კრიმინალური შემთხვევებისგან განსხვავებით, კანონიერად მიიჩნევა, ხოლო ხელისუფლების ჩარევის მსხვერპლს, დანაშაულის მსხვერპლისგან განსხვავებით, თავისი საკუთრების ფიზიკური შენარჩუნებისა და დაცვის უფლება არ აქვს.

იმის გამო, რომ ხელისუფლების მიერ კერძო მესაკუთრის უფლებების ხელყოფა დაკანონებულია, ეს დანაშაულისგან ძირეულად განსხვავებული და უფრო არსებითი სახით ზემოქმედებს პიროვნების დროითი უპირატესობის სისტემაზე. კერძო მესაკუთრის უფლებებში ხელისუფლების ნებისმიერი ჩარევა, დანაშაულის შემთხვევის მსგავსად, სათანადო მეწარმეების მიერ დოვლათის მიმდინარე წარმოებას ამცირებს და შედეგად მათ მიერ ეფექტური დროითი უპირატესობის განაკვეთი მაღლდება. თუმცა, ხელისუფლების ჩარევა – დანაშაულისგან განსხვავებით – ფაქტიური და პოტენციური მსხვერპლის დროში უპირატესობის მინიჭების ხარისხს ერთდროულად ზრდის, რადგან ის საქონლის წარმოების შემცირებას მომავალშიც გულისხმობს (ამცირებს რა ინვესტიციების უკუგების მაჩვენებლებს). დანაშაული, არაკანონიერობის გამო, თავს მხოლოდ პერიოდულად იჩენს – მძარცველი სცენიდან ნადავლთან ერთად ქრება და მსხვერპლს მარტო ტოვებს. ამრიგად, დანაშაულთან გამკლავება შეიძლება შესაძლებლობის ფარგლებში დოვლათისა და მომსახურების დაცვის ღონისძიებებზე მოთხოვნის გაზრდით, ისე, რომ საინვესტიციო უკუგება არათუ აღდგეს, არამედ კიდეც გაიზარდოს და ნაკლებ სავარაუდო გახდეს, რომ იგივე ან სხვა მძარცველმა კიდევ ერთხელ მიაღწიოს სასურველ შედეგს. ამის საპირისპიროდ, ლეგიტიმურობის გამო, ხელისუფლების მხრიდან საკუთრების უფლებების დარღვევა უწყვეტი პროცესია. დამნაშავე კი არ უჩინარდება თავშესაფარში, არამედ იქვე დაძრწის, და მსხვერპლი კი არ იარაღდება (თუნდაც იმ სახით, როგორც მისგან საზოგადოდ მოელიან), არამედ ვალდებულია დაუცველი დარჩეს. ხელისუფლების მხრიდან საკუთრების უფლებების დარღვევის ფაქტიური და პოტენციური მსხვერპლნი, თავდამსხმელის წინაშე დაუცველობის გამო წარმოშობილ მუდმივად მაღალ რისკს მომავალ წარმოებას უკავშირებენ და თავიანთ მოლოდინს ინვესტიციების უკუგების განაკვეთის შემცირების შესახებ, ყველა მომავალ ინვესტიციაში ითვალისწინებენ.

წარმოების მოცულობების ერთდროულად მიმდინარე და სამომავლო შემცირების გარდა, ხელისუფლების მიერ საკუთრების უფლებების დარღვევა არა მხოლოდ დროითი უპირატესობის მაჩვენებელს ზრდის (მოცემული ნიშნულით), არამედ თვით დროითი უპირატესობის განრიგსაც. რადგან მესაკუთრეები და მწარმოებლები კარგად აცნობიერებენ, რომ ხელისუფლების მოხელეთა მხრიდან ხელყოფისგან სამომავლოდაც დაუცველნი იქნებიან, მათი მოლოდინი მომავალზე გამიზნული ნაყოფიერი მოღვაწეობის უკუგებასთან დაკავშირებით ყოველმხრივ დაბალია, შესაბამისად, ყველა ფაქტიური თუ პოტენციური მსხვერპლი ხდება მედროვე.(6)

გარდა ამისა, ექსპლუატაციის შედარებით მაღალი ხარისხის გამო, ხელისუფლების საზოგადოებრივი მფლობელობის დროს, მედროვეობისკენ მიდრეკილება ბევრად უფრო აშკარად გამოხატული გახდება, ვიდრე ხელისუფლების კერძო მფლობელობის პირობებში.(7)

II. მოძრაობა მონარქიიდან დემოკრატიამდე (1789-1918)

ხელისუფლების კერძო მფლობელობის ისტორიულ მაგალითს შთამომვლობითი მონარქიები წარმოადგენდნენ, ხოლო ხელისუფლების საზოგადოებრივი მფლობელობის ყველა ნიშანი დემოკრატიულ რესპუბლიკებს ახასიათებთ. კაცობრიობა, თავისი ისტორიის უმეტესი დროის მანძილზე, როდესაც კი ის საერთოდ რომელიმე სახის ხელისუფლებას ექვემდებარებოდა, მონარქიული მმართველობის ქვეშ იყო. გამონაკლისები გახლდათ: ათენის დემოკრატია, რომი თავისი რესპუბლიკური პერიოდის განმავლობაში ძვ. წ. აღრიცხვის 31 წლამდე, ვენეციის, ფლორენციის და გენუას რესპუბლიკები რენესანსის პერიოდში, შვეიცარიის კანტონები 1291 წლიდან, გაერთიანებული პროვინციები 1648 წლიდან 1673 წლამდე, და ინგლისი კრომველის მმართველობის დროს 1649 წლიდან 1660 წლამდე. მიუხედავად ამისა, დემოკრატიული რესპუბლიკები იშვიათი მოვლენა გახლდათ მსოფლიოში, სადაც მონარქები დომინირებდნენ. შვეიცარიის გამოკლებით, ისინი წარმოადგენდნენ ხანმოკლე მოვლენებს. მონარქიებით გარემოცული ყველა ადრეული რესპუბლიკა იძულებული იყო, რომ საზოგადოებრივი საკუთრების ხელმისაწვდომობის პირობა მხოლოდ ნაწილობრივ დაეკმაყოფილებინა.

მიუხედავად იმისა, რომ რესპუბლიკური მმართველობა თავისი არსით გულისხმობს ხელისუფლების საზოგადოებრივ და არა კერძო მფლობელობას, ხოლო აქედან გამომდინარე რესპუბლიკა შეიძლება სარგებლობდეს საყოველთაო მხარდაჭერით, ყველა ადრინდელ რესპუბლიკაში, ხელისუფლებაში შეღწევის შესაძლებლობა მხოლოდ წარჩინებულთა შედარებით მცირე ჯგუფს ჰქონდა.

პირველი მსოფლიო ომის დასასრულისთვის, კაცობრიობა ნამდვილად გამოვიდა მონარქიული დროებიდან.(8) საფრანგეთის რევოლუციის შემდგომ საუკუნე-ნახევარში, ევროპამ, და მის კვალდაკვალ მთელმა მსოფლიომ, ძირეული გარდაქმნა განიცადა. თითქმის ყველგან, მონარქიული წყობილება და მეფეების სუვერენიტეტი, დემოკრატიულ-რესპუბლიკური წყობილებითა და "ხალხის” სუვერენიტეტით შეიცვალა.

გაბატონებულ მონარქიულ პრინციპეპზე რესპუბლიკანიზმისა და ხალხის სუვერენიტეტის იდეის პირველი შეტევა საფრანგეთში ნაპოლეონის სამხედრო მარცხითა და ბურბონების მმართველობის აღდგენით იქნა უკუგდებული; რევოლუციური ტერორისა და ნაპოლეონის ომების შედეგად, თითქმის მთელი მე-19 საუკუნის განმავლობაში, რესპუბლიკანიზმი მნიშვნელოვანწილად სახელგატეხილი იყო. თუმცა, საფრანგეთის რევოლუციის დემოკრატიულრესპუბლიკურმა სულისკვეთებამ წარუშლელი კვალი დატოვა. 1815 წელს მონარქიული წყობილების აღდგენიდან, 1914 წელს პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამდე, ხალხის მონაწილეობა პოლიტიკურ ცხოვრებაში და მისი წარმომადგენლობა ხელისუფლებაში ევროპის ყველა ქვეყანაში მუდმივადად იზრდებოდა. ყველგან მნიშვნელოვნად გაიზარდა, როგორც საარჩევო უფლებები, ისე ხალხის მიერ არჩეული პარლამენტების ძალაუფლება.(9)

1815 წლიდან 1830 წლამდე, საფრანგეთში ხმის მიცემის უფლება, ბურბონების მონარქიული მმართველობის აღდგენის გამო, ჯერ კიდევ მკაცრად შეზღუდული იყო. თითქმის 30 მილიონიანი მოსახლეობიდან, ხმის უფლება მხოლოდ საფრანგეთის უმსხვილეს კერძო მესაკუთრეებს ჰქონდათ – დაახლოებით 100000 ადამიანს (ანუ 20 წელზე უფროსი მოსახლეობის ერთი პროცენტის ნახევარზე ნაკლებს). 1830 წლის ივლისის რევოლუციის შედეგად, შარლ X-ს დამხობისა და ორლეანის ჰერცოგის, ლუი ფილიპეს ტახტზე ასვლის შემდეგ, ამომრჩეველთა რიცხვი 200000-მდე გაიზარდა. 1848 წელს რევოლუციური გადატრიალების შედეგად, საფრანგეთი ისევ რესპუბლიკური გახდა. 21 წელზე უფროსი მამაკაცებისთვის საყოველთაო და შეუზღუდავი არჩევნები დაწესდა. ნაპოლეონ III 8 მილიონი ამომრჩევლიდან თითქმის 5,5 მილიონის მხარდაჭერით იქნა არჩეული.

1815 წლის შემდეგ დიდ ბრიტანეთში ამომრჩეველთა რიცხვი 500000 შეძლებული მესაკუთრით შემოიფარგლებოდა (20 წელს გადაცილებული მოსახლეობის დაახლოებით 4 პროცენტს). 1832 წლის კანონმა საარჩევნო სისტემის რეფორმის შესახებ, მესაკუთრეობაზე მოთხოვნები შეამცირდა და ამომრჩეველთა რიცხვი 800000-მდე გაზარდა. ამომრჩეველთა რიცხვის შემდგომი ზრდა, დაახლოებით ერთი მილიონიდან ორ მილიონამდე, 1867 წლის მეორე საარჩევნო რეფორმას მოყვა. 1884 წელს კი საკუთრების ფლობაზე მოთხოვნები კიდევ უფრო შემცირდა და ამომრჩეველთა რიცხვი 6 მილიონამდე გაიზარდა (20 წელზე უფროსი მოსალეობის თითქმის მესამედი და ზრდასრულ მამაკაცთა სამ-მეოთხედზე მეტი).

პრუსიაში, რომელიც ვენის კონგრესის შემდეგ გერმანიის 39 დამოუკიდებელი სახელმწიფოდან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო, დემოკრატიზაცია 1848 წლის რევოლუციითა და 1850 წლის კონსტიტუციით დაიწყო. პრუსიის პარლამენტის ქვედა პალატა მამკაცების მიერ საყოველთაო ხმის უფლებით იქნა არჩეული. თუმცა, 1918 წლამდე, ამომრჩეველი განსხვავებული საარჩევნო უფლებების მქონე სამ ფენად იყო დაყოფილი. მაგალითად: უმდიდრესი ნაწილი -ისინი ვინც მთელი გადასახადების მესამედს იხდიდნენ – ქვედა პალატის წევრთა მესამედს ირჩევდა. 1867 წელს ჩრდილოეთ გერმანიის კონფედერაცია დაარსდა, რომელიც პრუსიას და 21 სხვა გერმანულ სახელმწიფოს მოიცავდა. მისი კონსტიტუცია 25 წელს გადაცილებული მამაკაცებისთვის უნივერსალურ, შეუზღუდავი ხმის უფლებას ითვალისწინებდა. 1871 წელს, ნაპოლეონ III-ზე გამარჯვების შემდეგ, ჩრდილოეთ გერმანიის კონფედერაციის კონსტიტუცია ახლად დაარსებული გერმანიის იმპერიის მიერ მნიშვნელოვნად შეიცვალა. 35 მილიონიანი მოსახლეობიდან დაახლოებით 8 მილიონმა ადამიანმა (ანუ 20 წელზე უფროსი მოსახლეობის მესამედმა) გერმანიის პირველი რაიხსტაგი (პარლამენტი) აირჩია.

1861 წელს, სარდინიის სამეფოსა და პიემონტის ლიდერობით იტალიის პოლიტიკური გაერთიანების შემდეგ, ხმის მიცემის უფლება 25 მილიონიანი მოსახლეობიდან 500000 ადამიანმა მოიპოვა (20 წელზე მეტი ასაკის მოსახლეობის თითქმის 3.5 პროცენტი). 1882 წელს, საკუთრების ფლობაზე მოთხოვნები შემსუბუქდა, ხოლო მინიმალურმა საარჩევნო ასაკმა 25-დან 21 წლამდე დაიწია. შედეგად, იტალიელი ამომრჩეველი 2 მილიონზე მეტად გაიზარდა. 1913 წელს, შემოღებული იქნა თითქმის საყოველთაო და შეუზღუდავი ხმის უფლება 30 წელზე უფროსი ასაკის მამაკაცთათვის და მცირედით შეზღუდული ხმის უფლება 21 წელზე უფროსი ასაკის პირებისთვის, რამაც იტალიელ ამომრჩეველთა რაოდენობა 8 მილიონზე მეტად გაზარდა (20 წელს გადაცილებული მოსახლეობის 40 პროცენტზე მეტი).

ავსტრიაში, შეზღუდული და არათანაბარი ხმის უფლება 1873 წელს გამოცხადდა. ამომრჩეველმა, რომელიც არათანაბარი ხმის უფლების მქონე ოთხი კლასის ანუ კურიისგან შედგებოდა, 20 მილიონიანი მოსახლეობიდან 1.2 მილიონი ამომრჩეველი შეადგინა (20 წელზე ასაკოვანი მოსახლეობის 10 პროცენტი). 1867 წელს მას მეხუთე კურია დაემატა. 40 წლის შემდეგ კურიების სისტემა შეიცვალა. საყოველთაო და თანაბარი ხმის უფლება 24 წელზე უფროსი მამაკაცებისთვის იქნა შემოღებული, რამაც ამომრჩეველთა რიცხვი 6 მილიონს მიუახლოვა (20 წელზე ხნიერი მოსახლეობის თითქმის 40 პროცენტი).

რუსეთი 1864 წლიდან სამხარეო და საოლქო საბჭოებს – ზემსტვოებს – ირჩევდა; ხოლო 1905 წელს, იაპონიასთან წაგებული ომის გამოძახილით, პარლამენტი – დუმა – შექმნა, რომელიც მამაკაცთა თითქმის საყოველთაო, თუმცა არაპირდაპირი და არათანაბარი ხმის უფლებით იქნა არჩეული.

რაც შეეხება ევროპის მცირე სახელმწიფოებს, მამაკაცთა საყოველთაო ან თითქმის საყოველთაო და თანაბარი ხმის უფლება 1848 წლიდან შვეიცარიაში შემოიღეს, ხოლო 1890 და 1910 წლებში ბელგიაში, ჰოლანდიაში, ნორვეგიაში, შვეციაში, ესპანეთში, საბერძნეთში, ბულგარეთში, სერბეთში და თურქეთში ამოქმედდა.

მიუხედავად დაძაბუნების აშკარა ნიშნებისა, პირველი მსოფლიო ომის კატაკლიზმურ მოვლენებამდე მონარქიული პრინციპი გაბატონებულ მდგომარეობას მაინც ინარჩუნებდა. 1914 წლამდე, ევროპაში მხოლოდ ორი რესპუბლიკა – საფრანგეთი და შვეიცარია არსებობდა. ხოლო ყველა ძირითადი ევროპული მონარქიიდან საპარლამენტო წესწყობილება მხოლოდ დიდი ბრიტანეთის გაერთიანებულ სამეფოში მოქმედებდა, სადაც უმაღლესი ხელისუფლება არჩეული პარლამენტის წინაშე იყო პასუხისმგებელი. მხოლოდ ოთხი წლით შემდეგ, როდესაც შეერთებული შტატები – სადაც დემოკრატიული პრინციპები, რომლებიც იგულისხმება რესპუბლიკის იდეაში ჯერ კიდევ ახალი დანერგილი იყო, უნიონისტთა ცენტრალისტური ხელისუფლების მიერ სეცესიის მომხრე კონფედერატების განადგურების შედეგად (10) – ევროპულ ომში ჩაება და მისი შედეგი გადაწყვიტა კიდეც, მონარქიები თითქმის მთლიანად გაქრა და ევროპა დემოკრატიული რესპუბლიკისკენ შემობრუნდა.(11)

ევროპულ ომებში დამარცხებული რომანოვები, ჰოჰენცოლერები და ჰაბსბურგები იძულებული იყვნენ ტახტიდან გადამდგარიყვნენ, ხოლო რუსეთი, გერმანია და ავსტრია დემოკრატიული რესპუბლიკები გახდნენ, მამაკცთა და ქალთა საყოველთაო ხმის უფლებით და საპარლამენტო ხელისუფლებით. ყველა ახლად შექმნილმა სახელმწიფომ – პოლონეთმა, ფინეთმა, ესტონეთმა, ლატვიამ, ლიტვამ, უნგრეთმა და ჩეხოსლოვაკიამ (მხოლოდ იუგოსლავიის გამოკლებით) – დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუცია მიიღეს. მონარქია ასევე თურქეთსა და საბერძნეთშიც დაემხო. დიდ ბრიტანეთში, იტალიაში, ესპანეთში, ბელგიაში, ჰოლანდიასა და სკანდინავიის ქვეყნებში, სადაც მონარქული წყობილება ნომინალურად შენარჩუნდა, მონარქებს მმართველობის უფლება აღარ ჰქონდათ. ზრდასრულთათვის საყოველთაო ხმის უფლება იქნა შემოღებული და სახელისუფლებო ძალაუფლება პარლამენტსა და თანამდებობრივ პირებზე გადანაწილდა.(12) ახალი მსოფლიო წესრიგი – დემოკრატიული რესპუბლიკური დროება, შეერთებული შტატების ხელისუფლების დომინირებით დამყარდა.

III. სამხილები და თვალსაჩინოება: ექსპლუატაცია და მედროვეობა მონარქიისა და დემოკრატიული რესპუბლიკანიზმის დროს.

ეკონომიკური თეორიის თვალსაზრისით, პირველი მსოფლიო ომის დასასრული შეიძლება გაიგივებული იქნეს მომენტთან, როდესაც ხელისუფლების კერძო მფლობელობა მთლიანად ხელისუფლების საზოგადოებრივი მფლობელობით შეიცვალა და მაშასადამე, მიდრეკილება ექსპლუატაციის მუდმივი გაფართოებისკენ, ანუ მმართველობის ზრდის, საზოგადოებაში დროითი უპირატესობის ხარისხის მატებისა და მედროვეობისკენ, სწორედ ამ დროიდან უნდა ყოფილიყო მოსალოდნელი. მართლაც, პირველი მსოფლიო ომის შემდგომი დასავლური ისტორიის გამოკვეთილად მთავარი თემა ასეთი იყო: მე-19 საუკუნის ბოლო მესამედში "არქაული რეჟიმის” ავის მომასწავებელ შესუსტებასთან ერთად, 1918 წლიდან (1) ხელისუფლების ექსპლუატაციის პრაქტიკულად ყველა მაჩვენებელი და (2) დროითი უპირატესობის მაჩვენებელი მუდმივად მატებისკენ არიან მიდრეკილი.

III.1. ექსპლუატაციის მაჩვენებლები

საკამათო არ არის, რომ დაბეგვრა მონარქიულ დროშიც იზრდებოდა.(13) თუმცა, ამავდროულად, ხელისუფლების წილი შემოსავლებში შესამჩნევად უცვლელი და დაბალი რჩებოდა. ეკონომიკის ისტორიკოსი კარლო მ. კიპოლა ასკვნის, "საბოლოო ჯამში, შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ ყველგან ევროპაში, ხელისუფლების მიერ კერძო სექტორში გამომუშავებული შემოსავლების მითვისებამ განსაკუთრებით შესამჩნევად მე-11 საუკუნის შემდგომ იმატა, მაგრამ ძნელი წარმოსადგენია, რომ განსაკუთრებული შემთხვევების გარდა, სახელისუფლებო ძალაუფლება ოდესმე შეძლებდა ეროვნული შემოსავლის 5-8 პროცენტზე მეტის მითვისებას.” ხოლო შემდეგ ის ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრამდე ხელისუფლების მიერ შემოსავლების მითვისებული წილის ზრდას მუდმივი ხასიათი არ ქონდა.(14) ამ დრომდე, საშემოსავლო გადასახადი დასავლეთ ევროპის ქვეყნებიდან, მხოლოდ დიდი ბრიტანეთის გაერთიანებულ სამეფოს ჰქონდა შემოღებული (1843 წლიდან). საფრანგეთმა საშემოსავლო გადასახადი პირველად 1873 წელს დააწესა, იტალიამ 1877 წელს, ნორვეგიამ 1892 წელს, ჰოლანდიამ 1894 წელს, ავსტრიამ 1898 წელს, შვეციამ 1903 წელს, შეერთებულმა შტატებმა 1913 წელს, შვეიცარიამ 1916 წელს, დანიამ და ფინეთმა 1917 წელს, ირლანდიამ და ბელგიამ 1922 წელს, ხოლო გერმანიამ კი 1924 წელს.15 პირველი მსოფლიო ომის დასაწყისისთვისაც კი, ხელისუფლების ხარჯი მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) 10 პროცენტს არ აღემატებოდა და მხოლოდ იშვიათად, როგორც გერმანიის შემთხვევაში, აღემატებოდა 15 პროცენტს. ყოველივე ამისგან სრულიად საწინააღმდეგოდ, დემოკრატიული რესპუბლიკანიზმის მოზღვავების შედეგად, ხელისუფლების ხარჯი მშპ-ესთან შეფარდებით, როგორც წესი 20-30 პროცენტამდე გაიზარდა 1920-1930 წლებში, ხოლო 70-იანი წლების შუა პერიოდში 50 პროცენტსაც კი მიაღწია.(16)

საკამათო არც ის არის, რომ მონარქიულ დროში ხელისუფლების მიერ დაქირავებულთა საერთო რიცხვი გაიზარდა. მაგრამ მე-19 საუკუნის ბოლომდე, ხელისუფლების მიერ დაქირავებულთა რიცხვი, მთელი სამუშაო ძალის 3 პროცენტს იშვიათად აღემატებოდა. ამის საპირისპიროდ, 70-იან წლებში სახელისუფლებო დასაქმებამ მთელი სამუშაო ძალის 15 პროცენტს გადააჭარბა.(17)

მსგავსი დასკვნები ინფლაციისა და ფულის მიწოდების მაჩვენებლებზე დაკვირვების შედეგებიდანაც გამომდინარეობს. მონარქიულ სამყაროს ძირითადად სასაქონლო ფულის, ჩვეულებრივ ოქროსა ან ვერცხლის გამოყენება ახასიათებს. სასაქონლო ფულის სტანდარტი ხელისუფლების მიერ ფულის მასის გაზრდას ძალიან ძნელს, თითქმის შეუძლებელს ხდის. არაუზრუნველყოფილი ქაღალდის დეკრეტული ფულის შემოღების მცდელობები, რაც ძირითადად ამსტერდამის ბანკთან, ინგლისის ბანკთან, აგრეთვე ე.წ. ჯონის კანონთან და საფრანგეთის სამეფო ბანკთან იყო დაკავშირებული, ადგილობრვი მნიშვნელობის ახირებებს წარმოადგენდნენ, რომლებიც სწრაფადვე მთავრდებოდნენ ისეთი ფინანსური კატასტროფებით, როგორიცაა ე.წ. ჰოლანდიური "ტიტების მანია” 1637 წელს, აგრეთვე ე.წ. "მისისიპის საპნის ბუშტი” და "სამხრეთის ზღვის საპნის ბუშტი” 1720 წელს. მონარქების დაჟინებული მცდელობების მიუხედავად, მათ ვერ მოახერხეს წმინდა დეკრეტული ფულის მონოპოლიის დამკვიდრება, ე.ი. ისეთი არაუზრუნველყოფილი სახელისუფლებო ქაღალდის ფულის შემოღება, რომელიც შეიძლება თითქმის უდანახარჯოდ, პრაქტიკულად არაფრისგან შეიქმნას.

ამ თვალთმაქცური ილეთის გამოყენება მხოლოდ დემოკრატიული რესპუბლიკანიზმის ფართოდ გავრცელების შედეგად მოხერხდა, 1918 წლის შემდეგ. პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში, ადრინდელი ომების მსგავსად, მეომარმა მთავრობებმა ოქროს სტანდარტი გააუქმეს. მაგრამ ადრინდელი ომებისგან განსხვავებით, პირველი მსოფლიო ომის დამთავრებას ოქროს სტანდარტის აღდგენა არ მოყვა. ამის მაგივრად, 20-იანი წლების შუა მონაკვეთიდან 1971 წლამდე, ოქროს ფსევდო სტანდარტი ანუ ოქროს გაცვლითი სტანდარტი იქნა დანერგილი, რომელსაც თან საერთაშორისო სავალუტო კრიზისები ახლდა. 1971 წელს კი, ოქროს საერთაშორისო სტანდარტის ბოლო გადმონაშთიც გაუქმდა. სწორედ ამის შემდეგ, ისტორიაში პირველად, ხელისუფლების მიერ მართული თავისუფლად მცურავი ქაღალდის ფულის სისტემა მთელ მსოფლიოში გაბატონდა.(18)

ყოველივე ამის შედეგად, ინფლაციისა და ვალუტის გაუფასურების თვალსაჩინო, მუდმივი და გრძელვადიანი ტენდენცია გამოვლინდა. მონარქიული საუკუნეების განმავლობაში, უმეტეს წილად ხელისუფლების დაქვემდებარების მიღმა არსებული სასაქონლო (უმეტეს შემთხვევაში ოქროს) ფულით გამოხატული ფასების "დონე” მნიშვნელოვნად ეცემოდა, ხოლო ფულის მსყიდველობითუნარიანობა იზრდებოდა, ომიანობისა და ახალი ოქროს საბადოების აღმოჩენების მონაკვეთების გარდა. მაგალითად ფასების სხვადასხვა ინდექსი, მიუთითებს, რომ ბრიტანეთში 1760 წელს ფასები მნიშვნელოვნად დაბალი იყო, ვიდრე 100 წლით ადრე; ხოლო 1860 წელს – კიდევ უფრო დაბალი ვიდრე 1760 წელს.19 საერთაშორისო ოქროს სტანდარტით შეკავშირებული სხვა ქვეყნების განვითარებაც მსგავსი იყო.(20)

დემოკრატიულ-რესპუბლიკური წყობილების დროს, როდესაც მსოფლიოს ფინანსური ცენტრი ბრიტანეთიდან შეერთებულ შტატებში იქნა გადატანილი, აღნიშნულისგან საპირისპირო და სრულიად განსხვავებული მდგომარეობა შეიქმნა. მაგალითად, პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ სულ მოკლე ხანში, 1921 წელს, შეერთებული შტატების საბითუმო საქონლის ფასების ინდექსი 113-ს უჩვენებდა.(21) მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, 1948 წელს, ის 185-მდე გაიზარდა. 1971 წელს ის 255-ს უდრიდა, 1981 წლისთვის 658-ს მიაღწია, ხოლო 1991 წელს 1000-ს მიუახლოვდა. არაუზრუნველყოფილი ქაღალდის ფულის არსებობის მხოლოდ ორი ათწლეულის მანძილზე, 1971-1991 წლებში, შეერთებულ შტატებში სამომხამრებლო ფასების ინდექსი 40-დან 136-მდე გაიზარდა, გაერთიანებულ სამეფოში 24-დან 157-მდე, საფრანგეთში 30-დან 137-მდე, ხოლო გერმანიაში 56-დან 116-მდე.(22) ამის მსგავსად, 70-ზე მეტი წლის განმავლობაში, 1845 წლიდან პირველი მსოფლიო ომის დასასრულამდე 1918 წელს, ბრიტანული ფულის მიწოდება 6-ჯერ გაიზარდა.(23) სამაგიეროდ, 1918 წლიდან 1991 წლამდე 73 წლის განმავლობაში, შეერთებული შტატებში ფულადი მარაგი 64-ჯერ და უფრო მეტად გაიზარდა.(24)

დაბეგვრასა და ინფლაციასთან ერთად, ხელისუფლებას შეუძლია აიღოს სესხი, რათა დაიფინანსოს მიმდინარე ხარჯები. ისევე, როგორც დაბეგვრისა და ინფლაციის შემთხვევაში, საკამათო არაა, რომ ხელისუფლების ვალი მონარქიულ პერიოდშიც იზრდებოდა. თუმცა, როგორც თეორიულად იქნა ნაწინასწარმეტყველები, ამ საკითხშიც მონარქებმა დემოკრატიული რესპუბლიკების მესვეურებზე მნიშვნელოვნად მეტი ზომიერება და წინდახედულება გამოჩინეს. მონარქები სესხს ძირითადად საომარი ხარჯების დასაფარავად იღებდნენ. მიუხედავად ვალების ზრდის საერთო ტენდენციისა, მშვიდობიან დროს მონარქიები მნიშვნელოვნად ამცირებდნენ საკუთარ დავალიანებას. ბრიტანეთის მაგალითი ერთობ თვალსაჩინოა. მე-18 და მე-19 საუკუნეებში ხელისუფლების ვალი გაიზარდა. 1748 წელს, ესპანეთის ომის შემდეგ ის 76 მილიონ ფუნტს შეადგენდა, 1763 წელს, შვიდწლიანი ომის შემდეგ – 127 მილიონს, 1783 წელს, ამერიკის დამოუკიდებლობისთვის ომის შემდეგ – 232 მილიონს, ხოლო 1815 წელს, ნაპოლეონის ომების შემდეგ – 900 მილიონს. მაშინ როდესაც დროის მშვიდობიან მონაკვეთებში – 1727-1739, 1784-1756 და 1762-1775 წლებში, საერთო ვალი მნიშვნელოვნად შემცირდა. 1815 წლიდან 1914 წლამდე, ბრიტანეთის ეროვნული ვალი 900-დან 700 მილიონ ფუნტამდე შემცირდა.

აღნიშნულისგან მკვეთრი განსხვავებით, დემოკრატიული რესპუბლიკანიზმის დამკვიდრებიდან, ბრიტანეთის ვალი მხოლოდ იზრდებოდა, როგორც ომის, ისე მშვიდობიან დროს. 1920 წელს მან 7.9 მილიარდი ფუნტი შეადგინა, 1938-ში – 8.3 მილიარდი, 1945-ში – 22.4 მილიარდი, 1970-ში – 34 მილიარდი, ხოლო მას შემდეგ სწრაფად გაიზარდა და 1987 წელს 190 მილიარდ ფუნტზე მეტს მიაღწია.(25) ამის მსგავსად, შეერთებული შტატების ხელისუფლების ვალი ომსა და მშვიდობაშიც ერთნაირად იზრდებოდა. ფედერალური ხელისუფლების ვალი 1919 წელს, პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, დაახლოებით 25 მილიარდ დოლარს შეადგენდა. 1940 წელს – 43 მილიარდს, ხოლო 1946-ში, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, თითქმის 270 მილიარდს გაუტოლდა. 1970 წლისთვის ის 370 მილიარდამდე გაიზარდა, ხოლო 1971 წლის შემდეგ, როცა პირწმინდად დეკრეტული ფულის რეჟიმი ამოქმედდა, მისი საზღვრები პრაქტიკულად მოიშალა. 1979 წელს ის შეადგენდა 840 მილიარდს, ხოლო 1987-ში – 1.8 ტრილიონზე მეტს. 1988 წელს თითქმის 2.5 ტრილიონს მიაღწია, ხოლო 1992 წლისთვის 3 ტრილიონ დოლარს გადააჭარბა.(26)

ექსპლუატაციის და მედროვეობის ზრდის ასეთივე ტენდენცია ხელისუფლების საკანონმდებლო და მარეგულირებელი საქმიანობის შესწავლის შემდგომაც იკვეთება. მონარქიის დროს, როდესაც მმართველი და მართულნი მკვეთრად იყვნენ გამიჯნულნი, მეფე და მისი პარლამენტი კანონს ექვემდებარებოდა. ისინი კერძო სამართლის დაუწერელი კანონებით სჯიდნენ, ხოლო თავად კი კანონებს არ ქმნიდნენ. ბერტრანდ დე ჟუვენელი წერს: "მონარქი გვევლინებოდა მხოლოდ მსაჯულად და არა კანონმდებლად. ის სუბიექტური უფლებების პატივისცემას სხვებისგანაც ითხოვდა და თავადაც პატივს სცემდა; ის ამ უფლებებს პირველმნიშვნელობას აღიარებდა და მათი უზენაესობა საკუთარ ძალაუფლებასთან შედარებით საკამათოდ არ მიაჩნდა… სუბიექტური უფლებები საკუთრების უპირობო ხელშეუხებლობას გულისხმობდა. სუვერენის უფლებაც ასევე უპირობოდ ხელშეუხებელი იყო”.(27)

დარწმუნებით შეიძლება ითქვას, რომ საკანონმდებლო ადმინისტრაციის მონოპოლიზაცია თავისუფალი კონკურენციის პირობებთან შედარებით ფასების მატებას და/ან ხარისხის გაუარესებას იწვევს. დროთა განმავლობაში მეფეები უფრო მეტად იყენებენ თავიანთ მონოპოლიას საკუთარი სარგებლობისთვის. თუმცა ჯერ კიდევ მე-20 საუკუნის დასაწყისისთვის, ბატონ ა. ვ. დაისიეს კვლავ შეეძლო ემტკიცებინა, რომ მაგალითად დიდი ბრიტანეთისთვის, კერძო სამართლისგან განსხვავებული საზოგადოებრივი სამართალი არ არსებობდა.(28)

აღნიშნულისგან მკვეთრი განსხვავებით, დემოკრატიით შენიღბული და ანონიმურობით დაფარული ძალაუფლების გამოყენებით, პრეზიდენტები და პარლამენტარები სწრაფად ამაღლდნენ კანონზე. ისინი არა მხოლოდ მსაჯულებად, არამედ კანონმდებლებადაც, ანუ "ახალი” კანონების შემქმნელებად იქცნენ.(29) დღეს, აღნიშნავს დე ჟუვენელი, "ჩვენ მივეჩვიეთ, რომ ჩვენი უფლებები კანონმდებლების სუვერენული გადაწყვეტილების მიხედვით იცვლება. მიწათმფლობელს აღარ უკვირს, თუკი მას მოიჯარის შენარჩუნებას აიძულებენ; დამქირავებელიც არანაკლებად მიეჩვია, რომ თავისი დაქირავებულის ხელფასი ხელისუფლების დეკრეტის შესაბამისად უნდა გაზარდოს. სადღეისოდ მიიჩნევა, რომ ჩვენი სუბიექტური უფლებები თავისთავად დაუსაბუთებელია და ამიტომ ხელისუფალთა კეთილ ნებაზეა დამოკიდებული.”(30) ფულის დემოკრატიზაციის თანმდევი მოვლენების მსგავსად, ანუ კერძო სასაქონლო ფულის სახელისუფლებო ქაღალდის ფულით ჩანაცვლებას, რასაც შედეგად, ინფლაცია და მზარდი ფინანსური რყევები მოყვა, კანონისა და საკანონმდებლო ადმინისტრაციის დემოკრატიზაციას, კანონების მოზღვავება მოყვა. ამჟამად, პარლამენტის მიერ მიღებული საკანონმდებლო აქტების და დადგენილებების რიცხვი ერთი წლის განმავლობაში ათობით ათასია, ასობით ათას გვერდს მოიცავს, სამოქალაქო და სამეურნეო ყოფაზე ზემოქმედებს და შედეგად ყოველგვარი კანონის მუდმივ გაუფასურებას და ძლიერ სამართლებრივ გაურკვევლობას იწვევს. ამის ტიპიური მაგალითი, ფედერალური მარეგულირებელი კოდექსის 1994 წლის გამოცემაა, სადაც შეერთებული შტატების ფედერალური ხელისუფლების ყველა მოქმედი მარეგულირებელი აქტია თავმოყრილი, ჯამი 201 ტომს შეადგენს და ბიბლიოთეკის თაროებზე 26 ფუტს იკავებს. კოდექსი, რომლის მხოლოდ სარჩევი 754 გვერდს მოიცავს, არეგულირებს თითქმის ყველაფრის წარმოებას და განაწილებას, რისი წარმოდგენაც კი შეიძლება: ნიახურით, სოკოთი, ნესვით, საათის სამაჯურებით, ნათურების მხურველების დადამღვით, ქსოვილებით, პარაშუტით ხტომით, რკინისა და ფოლადის წარმოებით, სტუდენტურ ქალაქში სექსუალური ძალადობით დაწყებული, ხახვის ბოლქვიდან ხახვის რგოლების დამზადების წესით დამთავრებული. ყოველივე ეს კი, დემოკრატიული ხელისუფლების თითქმის ტოტალიტარულ ძალაუფლებას ააშკარავებს.(31)

III.2. მედროვეობის მაჩვენებლები

საზოგადოებაში დროითი უპირატესობების მინიჭების საკითხი, როგორღაც უფრო ბუნდოვანია, ვიდრე კონფისკაცია და ექსპლუატაცია, და მედროვეობის შესაფერისი მაჩვენებლების შერჩევაც ძალზედ ძნელია. უფრო მეტიც, ზოგიერთი მაჩვენებლები ნაკლებად პირდაპირი და უფრო ზერელეა, ვიდრე ექსპლუატაციის მაჩვენებლები. მაგრამ ყველა მათგანი ერთი და იგივეზე მიუთითებს და ერთობლიობაში მეორე თეორიულ წინასწარმეტყველებას თვალნათლივ წარმოაჩენს: დემოკრატიული წესწყობილება სამოქალაქო საზოგადოებაში ახლომხედველობას (ანუ მედროვეობას) უწობს ხელს.(32) საზოგადოების დროითი უპირატესობის ყველაზე პირდაპირი მაჩვენებელი საპროცენტო განაკვეთებია. საპროცენტო განაკვეთი არსებული დოვლათის სამომავლო დოვლათთან მიმართების შეფასების ფარდობით მაჩვენებელს წარმოადგენს. მაგალითად, ის ასახავს მოგებას, რომელსაც დღევანდელი ფულის მომავალ ფულზე ვაჭრობა იძლევა. მაღალი საპროცენტო განაკვეთი მეტ "აწმყოზე ორიენტირებულობას” გულისხმობს, ხოლო დაბალი საპროცენტო განაკვეთი კი, მეტ "მომავალზე ორიენტირებულობას” ნიშნავს.

ნორმალურ პირობებში, როცა ცხოვრების პირობების და რეალური ფულადი შემოსავალების ზრდა მიიღწევა, საპროცენტო განაკვეთები, როგორც წესი ეცემა და ნულისკენაა მიმართული, თუმცა ამ ნიშნულს ვერასოდეს ვერ მიაღწევს. რეალური შემოსავლის ზრდის გამო, დღევანდელი ფულის ზღვრული სარგებლიანობა მომავალ ფულთან მიმართებაში დაბალია. შესაბამისად, თანაბარ პირობებში, მოცემული დროითი უპირატესობების ნიშნულის მიხედვით საპროცენტო განაკვეთები უნდა შემცირდეს. შედეგად, დანაზოგი და ინვესტიციები გაიზრდება, ხოლო მომავალი რეალური შემოსავალი კი, ისევ და ისევ მაღალი იქნება.

მართლაც, საპროცენტო განაკვეთების კლება კაცობრიობის განვითარების მიმართულებას ხანგრძლივად ახასიათებდა. მინიმალური საპროცენტო განაკვეთი საბერძნეთის ფინანსური ისტორიის დასაწყისში ჩვ.წთ.აღ.-მდე მე-6 საუკუნეში, დაახლოებით 16 პროცენტს უდრიდა, ხოლო ელინური პერიოდისთვის 6 პროცენტამდე დაეცა. რომში, მინიმალური საპროცენტო განაკვეთი, სახელმწიფოს არსებობის ადრეულ პერიოდში არსებული 8 პროცენტიდან, იმპერიის პირველი საუკუნის განმავლობაში 4 პროცენტამდე დაეცა. მე-13 საუკუნის ევროპაში, ყველაზე დაბალი საპროცენტო განაკვეთი 8 პროცენტი იყო. მე-14 საუკუნეში ის 5 პროცენტამდე შემცირდა. მე-15 საუკუნეში – 4 პროცენტამდე, ხოლო მე-17 საუკუნეში – 3 პროცენტამდე. მე-19 საუკუნის დასასრულისთვის მინიმალური საპროცენტო განაკვეთი კიდევ უფრო დაეცა და 2.5 პროცენტს აღარ აღემატებოდა.(33)

ეს ტენდენცია სწორხაზოვანი არავითარ შემთხვევაში არ იყო. მას ხშირად საპროცენტო განაკვეთების ზრდის, ზოგჯერ მთელი საუკუნის ტოლი პერიოდებიც კი წყვეტდა. თუმცა, ასეთი შემთხვევები უკავშირდებოდა დიდ ომებს და რევოლუციებს, როგორიც იყო ასწლიანი ომი მე-14 საუკუნეში, რელიგიური ომები მე-16 საუკუნის გვანი პერიოდიდან მე-17 საუკუნის ადრეულ ხანამდე, ამერიკისა და საფრანგეთის რევოლუციები და ნაპოლეონის ომები მე-18 საუკუნის ბოლოდან და მე-19 საუკუნის მეორე დეკადის შუაწელამდე, აგრეთვე ორი მსოფლიო ომი მე-20 საუკუნეში. გარდა ამისა, თუ მხედველობაში მივიღებთ, რომ მაღალი და მზარდი საპროცენტო განაკვეთები ძირითადად დაბალი ან კლებადი ცხოვრების დონის მონაკვეთებზე მიუთითებს, ხოლო დაბალი და კლებადი საპროცენტო განაკვეთები კი, საწინააღმდეგო ტენდენციას წარმოაჩენს, ცხადი ხდება კაცობრიობის ყოველმხრივ წინსვლაგანვითარებას ბარბაროსობიდან ცივილიზაციამდე თუ რომელი მაჩვენებელი ასახავს. საპროცენტო განაკვეთების კლების ტენდენცია განსაკუთრებით დასავლური ცივილიზაციის აღზევებაში, მისი ხალხის მზარდ კეთილდღეობაში, შორსმჭვრეტელობაში, კეთილგონიერებაში, ზნეობრივ ძლიერებასა და მე-19 საუკუნის ევროპული ცივილიზაციის შეუდარებელ სიმაღლეში ვლინდება.

ამ ისტორიული მოვლენებისა და ეკონომიკური თეორიის თანახმად, მე-20 საუკუნეში კიდევ უფრო დაბალი საპროცენტო განაკვეთები უნდა ყოფილიყო მოსალოდნელი, ვიდრე მე-19 საუკუნეში. მართლაც, იმას თუ რატომ არ არის ასე, მხოლოდ ორი შესაძლო ახსნა აქვს. პირველი ის არის, რომ მე-20 საუკუნეში რეალური შემოსავალი მე-19 საუკუნის რეალურ შემოსავალს არ აღემატებოდა, არამედ მასზე ნაკლებიც კი იყო. თუმცა, ეს ახსნა შეიძლება ემპირიულად გამოირიცხოს, რადგან უდავოა, რომ მე-20 საუკუნის შემოსავლები ნამდვილად მაღალია. მაშასადამე, მხოლოდ მეორე ახსნა რჩება. თუკი შემოსავალი მაღალია, მაგრამ საპროცენტო განაკვეთები დაბალი არ არის, მაშინ დაშვება თანაბარი პირობების შესახებ დარღვეულია. უფრო ზუსტად, საზოგადოებრივი დროებითი უპირატესობის ნიშნული უნდა გადაიწიოს ზემოთ. ეს ნიშნავს, რომ მოსახლეობის ხასიათი უნდა შეცვლილიყო. ხალხს, ზოგადად, უნდა დაეკარგა ზნეობა, კეთილგონიერება და უფრო მეტად აწმყოზე ორიენტირებული გამხდარიყო. როგორც ჩანს, ეს მართლაც ასეა.

1815 წლიდან მოყოლებული, ერთი საუკუნის განმავლობაში, მთელ ევროპასა და დასავლურ სამყაროში მინიმალური საპროცენტო განაკვეთები მუდმივად ეცემოდა და ისტორიულად ყველაზე დაბალ, საშუალოდ 3%-ან მაჩვენებელზე ქვემოთაც დაიწია. დემოკრატიული რესპუბლიკანიზმის დროების დადგომიდან ეს ტენდენცია შეწყდა და მიმართულებაც კი შეიცვალა, რამაც მე-20 საუკუნის ევროპა და შეერთებული შტატები დაქვეითების გზაზე მდგარ ცივილიზაციებად წარმოაჩინა. დიდ ბრიტანეთში, საფრანგეთში, ჰოლანდიაში, ბელგიაში, გერმანიაში, შვეციაში, შვეიცარიაში და შეერთებულ შტატებში ათწლეულების ყველაზე მცირე საშულო საპროცენტო განაკვეთების კვლევა აჩვენებს, რომ პირველი მსოფლიო ომის შემდგომ ევროპაში საპროცენტო განაკვეთები არასდროს არ ყოფილა ისე დაბალი ან კიდევ უფრო ნაკლები, ვიდრე მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარში. საპროცენტო განაკვეთი მე-19 საუკუნის მაჩვენებლებზე ქვევით მხოლოდ შეერთებულ შტატებში დაეცა, 1950 წელს. ეს იყო მხოლოდ ხანმოკლე მოვლენა, ამასთან შეერთებულ შტატებში საპროცენტო განაკვეთები მე-19 საუკუნეშიც არ იყო ისე დაბალი, როგორც მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრის ბრიტანეთში. სამაგიეროდ, მე-20 საუკუნის მაჩვენებლები მნიშვნელოვნად მაღალი იყო, ვიდრე მე-19 საუკუნის მაჩვენებლები, ხოლო ის, რაც ამით მჟღავნდებოდა მატების ტენდენცია იყო.(34)

ეს დასკვნა მნიშვნელოვნად არ იცვლება, მაშინაც კი, როცა მხედველობაში იღებენ, რომ თანამედროვე საპროცენტო განაკვეთები, განსაკუთრებით 1970 წლიდან, მუდმივად მაღალ ინფლაციასაც მოიცავს. ინფლაციის მაჩვენებლების გათვალისწინებით ნომინალური საპროცენტო განაკვეთების განსაზღვრის შემდეგ, რაც რეალური საპროცენტო განაკვეთების დადგენის საშუალებას იძლევა, ირკვევა, რომ თანამედროვე საპროცენტო განაკვეთები მაინც მნიშვნელოვნად მაღალი რჩება, ვიდრე 100 წლის წინ იყო. საშუალოდ, მინიმალური გრძელვადიანი საპროცენტო განაკვეთი ევროპასა და შეერთებულ შტატებში, ამჟამად 4 პროცენტზე საკმაოდ მეტია და შესაძლოა 5 პროცენტიც კი იყოს. ეს კი, მე-17 საუკუნის საპროცენტო განაკვეთზე მეტი, ხოლო მე-15 საუკუნის საპროცენტო განაკვეთზე კიდევ უფრო მეტია. შესაბამისად, შეერთებული შტატების მიმდინარე დანაზოგების განაკვეთი, რაც ხელმისაწვდომი მოგების დაახლოებით 5 პროცენტია, 300 წლის წინანდელი, მე-17 საუკუნის უფრო ღარიბი ინგლისის მაჩვენებლებს არ აღემატება.(35)

ამ განვითარების პარალელურად და იმავე მოვლენის, ანუ მაღალი და მზარდი საზოგადოების დროითი უპირატესობების შედეგების უფრო სპეციფიკურ ასპექტზე, კერძოდ ოჯახების დაშლის მაჩვენებელზე დაკვირვება, ოჯახების დანიშნულების მოშლის განუწყვეტლად მზარდ ტენდენციას აჩვენებს. მე-19 საუკუნის დასასრულამდე, ხელისუფლების ხარჯების ძირითადი ნაწილი – პრაქტიკულად 50 პროცენტზე მეტი – სამხედრო ხარჯებისკენ იყო მიმართული. თუკი სავარაუდოდ, ხელისუფლების ხარჯი შეადგენდა ეროვნული პროდუქტის 5 პროცენტს, აქედან გამომდინარე, ჯარის ხარჯი შეადგენდა ეროვნული პროდუქტის 2.5 პროცენტს. დანარჩენი ხმარდებოდა სახელისუფლებო ადმინისტრაციას. ე.წ. სოციალური ხარჯები და "საზოგადოებრივი ქველმოქმედება” თითქმის არანაირ როლს არ თამაშობდა. დაზღვევა ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის ასპარეზად, ხოლო სიღარიბის შემსუბუქება ნებაყოფლობითი შემოწირულობების საგნად იყო მიჩნეული. ხსენებულის საპირისპიროდ, როგორც დემოკრატიისთვის დამახასიათებელი ეგალიტარიზმის ანარეკლი, მე-19 საუკუნის ბოლოს დემოკრატიზაციის დაწყებისთანავე პირადი პასუხისმგებლობის კოლექტივიზაციაც დაჩქარდა. მე-20 საუკუნის განმავლობაში სამხედრო ხარჯები, როგორც წესი ეროვნული პროდუქტის 5-10 პროცენტამდე გაიზარდა, რაც სახელმწიფოს სხვა მიმდინარე ხარჯებთან ერთად, მთლიანი ეროვნული პროდუქტის 50 პროცენტს, ხოლო თავად ხელისუფლების მთლიანი ხარჯების მხოლოდ 10-20 პროცენტს შეადგენს. სახელმწიფო ხარჯების ძირითადი ნაწილი კი – ჩვეულებრივ მთლიანი ხარჯის 50 პროცენტი (ანუ ეროვნული პროდუქტის 25 პროცენტი) – ამჟამად, სახელმწიფოს ე.წ. სოციალური უზრუნველყოფის ხარჯებისთვის გამოიყენება: ავადმყოფობისგან, საწარმოო ტრამვისგან, ხანდაზმულობისგან, უმუშევრობისგან, არაშრომისუნარიანობისგან და სხვა უსასრულო შემთხვევებისგან იძულებითი სახელმწიფო დაზღვევის გზით.(36)

შედეგად, საკუთარ ჯანმრთელობაზე, უსაფროთხოებაზე და სიბერეზე პირადი პასუხისმგებლობისგან ცალკეული პიროვნებების სულ უფრო მეტად და მეტად ჩამოშორებით, კერძო წინდახედული ქმედებების სივრცე და დროითი ჰორიზონტი თანდათან შემცირდა. კერძოდ, ქორწინების, ოჯახისა და შვილების ღირებულება დაეცა, რადგან ისინი ნაკლებად საჭირო გახდნენ, რამდენადაც ადამიანს "სახელმწიფოს” დახმარების საშუალება გაუჩნდა. ამიტომაც, დემოკრატიული რესპუბლიკანიზმის დროების დადგომის შემდეგ შობადობა მკვეთრად შემცირდა, ხოლო ადგილობრივი მოსახლეობის რაოდენობის ზრდა შეჩერდა ან დაეცა კიდეც. საუკუნეების მანძილზე, მე-19 საუკუნის ბოლომდე, შობადობის დონე უცვლელი იყო: დაახლოებით 30–40 ახალშობილი ყოველ 1000 მოსახლეზე (ჩვეულებრივ, გარკვეულწილად მაღალია ძირითადად კათოლიკებში და უფრო დაბალია პროტესტანტულ ქვეყნებში). აღნიშნულისგან მკვეთრი განსხვავებით, მე-20 საუკუნის მანძილზე მთელს ევროპასა და შეერთებულ შტატებში შობადობამ სავალალო კლება განიცადა – 15-20 ახალშობილამდე ყოველ 1000 მოსახლეზე.37 ამავე დროს, განქორწინების, უკანონო შობადობის, მარტოხელა მშობლობის და აბორტების დონე მკვეთრად გაიზარდა, მაშინ როდესაც პირადი დანაზოგების ზრდა შეჩერდა და დაცემაც კი დაიწყო, იმის მაგივრად, რომ მომატებულიყო გაზრდილი შემოსავლების პარალელურად ან უფრო მეტადაც.

გარდა ამისა, კანონების გაუფასურებისა და პასუხისმგებლობის კოლექტივიზაციის შედგად, რაც განსაკუთრებით სოციალური დაცვის კანონმდებლობაში გამოიხატა, განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულმა, როგორიცაა მკვლელობა, თავდასხმა, ძარცვა და ყაჩაღობა, მუდმივად მზარდი ტენდენცია შეიძინა.

მოვლენათა "ჩვეულებრივი” მსვლელობის შემთხვევაში, რაც ცხოვრების პირობების ზრდას ნიშნავს, მოსალოდნელია, რომ დანაშაულისა და სხვა საზოგადოებრივი ხასიათის უბედურებებისგან თავდაცვის საშუალებები მუდმივად გაუმჯობესდება, ზუსტად ისე, როგორც მოსალოდნელია თავდაცვის გზების გაუმჯობესება ისეთი სავალალო ბუნებრივი მოვლენებისგან, როგორიცაა წყალდიდობა, მიწისძვრა და ქარიშხალი. მართლაც, ყველგან დასავლეთის სამყაროში ბოლო დრომდე მეტწილად სწორედ ასეთი ვითარება იყო, ვიდრე მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში დანაშაულის დონემ ზრდა არ დაიწყო.(39)

რასაკვირველია, არსებობს ბევრი სხვა მიზეზი კანონშემოქმედებისა და სახელისუფლებო სოციალური პროგრამების მიერ გამოწვეული გაზრდილი უპასუხისმგებლობისა და არაშორსმჭვრეტელობის გარდა, რასაც შეეძლო დანაშაულისთვის ხელი შეეწყო. მამაკაცები ქალბატონებზე უფრო მეტ დანაშაულს სჩადიან, ახლგაზრდები ხანდაზმულებზე უფრო მეტს, შავკანიანები თეთრკანიანებზე უფრო მეტს, ხოლო ქალაქელები სოფლელებზე უფრო მეტს. შესაბამისად, სქესობრივ, ასაკობრივ, რასობრივ და ურბანულ ცვლილებებს მოსალოდნელია, რომ დანაშაულზე მუდმივი გავლენა ჰქონდეთ. თუმცა, ყველა ეს მიზეზი ფარდობითი თვალსაზრისით შედარებით მდგრადია და მათ არ შეიძლება მიეწეროს დანაშაულის ხანგრძლივი მატება. ევროპის ქვეყნებში მოსახლეობა შედარებით ერთგვაროვანი იყო და არის, ხოლო შეერთებულ შტატებში, შავკანიანთა ფარდობითი წილი თითქმის უცველელია. სქესობრივი შემადგენლობა გარკვეულ წილად ბიოლოგიური მუდმივაა; ომების შედეგად, მამაკაცთა წილი დროდადრო მცირდება ხოლმე, რაც დანაშაულის შემცირებისკენ "ბუნებრივ” მიდრეკილებას აძლიერებს. მსგავსად ამისა, ასაკობრივი ჯგუფების შემადგენლობა ნელა იცვლება, ხოლო დაბალი შობადობა და შედარებით უსაფრთხო სიცოცხლის გამო საშუალო ასაკის გაზარდა, დანაშაულის ფარდობითი მაჩვენებლების კიდევ უფრო შემცირებას უწყობს ხელს. დასასრულ, 1800 წლიდან ურბანიზაციის დონე შემაშფოთებლად მატულობს. მე-19 საუკუნის დასაწყისში დანაშაულის მატება, შესაძლოა ურბანიზაციის ამ ნაკადს უკავშირდებოდეს.40 თუმცა ურბანიზაციის ახალ მოვლენასთან შეგუების შემდეგ, მე-19 საუკუნის შუა ხანიდან, კვლავ დანაშაულის კლების ტენდენციამ იმძლავრა, მიუხედავად იმისა, რომ მომავალი 100 წლის განმავლობაში ურბანიზაციის სწრაფი პროცესი მიმდინარეობდა. ხოლო მე-20 საუკუნის შუა ხანიდან, როცა დანაშაულმა თანმიმდევრული მატება დაიწყო, ურბანიზაციის პროცესი მნიშვნელოვანწილად დასრულებული იყო.

ეს ყოველივე ადასტურებს, რომ დანაშაულის დონის მატება დემოკრატიზაციის პროცესთან დაკავშირების გარეშე, საზოგადოების დროითი უპირატესობის მზარდი ხარისხი, პირადი ინტელექტუალური და მორალური პასუხისმგებლობის გაუფასურება, კანონის მზარდი უპატივცემულობა და კანონშემოქმედების მოზღვავებით გამოწვეული მორალური რელატივიზმი ვერ აიხსნება. რა თქმა უნდა, "მაღალი დროითი უპირატესობა” არავითარ შემთხვევაში "დანაშაულს” არ ნიშნავს. მაღალი დროითი უპირატესობა შესაძლოა, აგრეთვე, ისეთ კანონიერ ქმედებებში გამოიხატოს, როგორიცაა უგუნურება, უნდობლობა, ცუდი საქციელი, სიზარმაცე, სირეგვენე და ჰედონიზმი. მიუხედავად იმისა, რომ მაღალ დროით უპირატესობასა და დანაშაულს შორის მყარი კავშირი მაინც არსებობს, საბაზრო მოგების მისაღებად აუცილებელია გარკვეული მინიმალური გეგმა, მოთმინება და თავგანწირვა: მავანმა ჯერ უნდა იმუშაოს, რომ ანაზღაურება მიიღოს.

აღნიშნულის საპირისპიროდ, ყველაზე მძიმე დანაშაულობები, როგორიცაა მკვლელობა, თავდასხმა, ძალადობა, ძარცვა, ქურდობა და ყაჩაღობა, მსგავს რუდუნებას არ საჭიროებს. თავდამსხმელის ჯილდო იმწამიერი და ხელმოსაჭიდია, მაშინ, როცა საზღაური – შესაძლო სასჯელი – სამომავლო და გაურკვეველია. შედეგად, თუკი საზოგადოების დროითი უპირატესობის ხარისხი გაიზარდა, მოსალოდნელია, რომ სწორედ ასეთი ძალადობრივი ქმედებების სიხშირემ მოიმატოს, როგორც სინამდვილეში მოხდა კიდეც.(41)

IV. დასკვნა: მონარქია, დემოკრატია და მოსაზრება ბუნებითი წესრიგის შესახებ

ელემენტარული ეკონომიკური თეორიის თვალსაზრისითა და თვალსაჩინო ისტორიული მოვლენის შუქზე თანამედროვე ისტორიის რევიზიონისტული ხედვა იკვეთება. ისტორიის ვიგებისეული თეორია, რომლის მიხედვითაც კაცობრიობა განვითარების სულ უფრო მაღალ და მაღალ საფეხურისკენ მიემართება, მცდარია. მათთვის, ვისაც ნაკლები ექსპლუატაცია ურჩევნია მეტს, ხოლო წინდახედულობას და პიროვნულ პასუხისმგებლობას მეტად აფასებს, ვიდრე ახლომხედველობას და მედროვეობას, მონარქიიდან დამოკრატიაზე ისტორიული გადასვლა არა წინსვლას, არამედ ცივილიზაციის დაკნინებას ნიშნავს. ეს განაჩენი არც მაშინ შეიცვლება, თუკი შეფასება უფრო მეტი ან სხვა მაჩვენებლების მიხედვით მოხდება. პირიქით. უდაოდ, ექსპლუატაციის და მედროვეობის ყველაზე მნიშვნელოვანი მაჩვენებელი, რომელიც ზემოთ ჯერ არ განხილულა, არის ომი. მართლაც, თუკი ეს მაჩვენებელი გათვალისწინებული იქნებოდა, დემოკრატიულ-რესპუბლიკური ხელისუფლების მოღვაწეობის შედეგები შედარებით უარესი და არა უკეთესი აღმოჩნდება. მზარდ ექსპლუატაციასა და საზოგადოებრივ გადაგვარებასთან ერთად, მონარქიიდან დემოკრატიაზე გადასვლამ შეზღუდული ომის ტოტალური ომით ჩანაცვლება გამოიწვია, ხოლო მე-20 საუკუნე, დემოკრატიის გაფურჩქვნის დრო, ისტორიის ყველაზე სისხლიან მონაკვეთად უნდა შეფასდეს.(42)

ნაკლებ სავარაუდოა, რომ საქმეთა არსებული ვითარება "ისტორიის დასასრული” იყოს. ამრიგად, ორი საბოლოო კითხვა იბადება. რას უნდა ველოდოთ? და რა უნდა გავაკეთოთ? პირველ კითხვაზე პასუხი მოკლეა. მე-20 საუკუნის დასასრულს, შეერთებულ შტატებში და მთელს დასავლეთ სამყაროში დემოკრატიულმა რესპუბლიკანიზმმა ამოწურა წარსულისგან მეკვიდრეობით მიღებული მარაგი. რეალური შემოსავლები დეკადების განმავლობაში არა თუ აღარ იზრდება, არამედ ეცემა კიდეც.(43) სახელმწიფო ვალმა და სოციალური დაზღვევის სისტემის ხარჯებმა ეკონომიკა გარდაუვალ გამოფიტვამდე მიიყვანა. ამავე დროს, საზოგადოების დაკნინებამ და შიდა საზოგადოებრივმა დაპირისპირებამ საშიშ სიმაღლეებს მიაღწია. თუკი ექსპლუატაციისა და მედროვეობისკენ მიდრეკილება შენარჩუნებული იქნება, დასავლეთის სამყაროს დემოკრატიული კეთილდღეობის სახელმწიფოები ზუსტად ისევე დაემხობიან, როგორც აღმოსავლეთ ევროპის სოციალისტური სახალხო რესპუბლიკები 1980-იანი წლების ბოლოს. შესაბამისად, პასუხგასაცემი მხოლოდ მეორე კითხვა რჩება: რა უნდა გაკეთდეს ყოველივე ამის შემდეგ; ან რა შეგვიძლია გავაკეთოთ, რომ ცივილიზაციის დაკნინება, პროცესის სრული ეკონომიკური და საზოგადოებრივი კატასტროფით დამთავრება თავიდან ავიცილოთ?

პირველ რიგში, დემოკრატიისა და უმრავლესობის მმართველობის კანონიერება უნდა გადაიხედოს. ისტორიულ განვითარებას საბოლოო ჯამში იდეები განაპირობებს, მიუხედავად იმისა სწორია ისინი თუ მცდარი. როგორც მეფეებს არ ძალუძთ თავიანთი მმართველობის განხორციელება (სანამ მათ ლეგიტიმურობას საზოგადოებრივი აზრი არ აღიარებს), ასევე დემოკრატიულ მმართველობა ვერ შენარჩუნდება, თუკი მას საზოგადოებრივი აზრის იდეოლოგიური მხარდაჭერა არ ექნება.(44) უფრო მეტიც, მონარქიული წყობილებიდან დემოკრატიულზე გადასვლა სწორედ საზოგადოებრივი აზრის ძირეული ცვლილებით უნდა აიხსნას. მართლაც, პირველი მსოფლიო ომის ბოლომდე, ევროპაში საზოგადოების უდიდესი უმრავლესობა მონარქიული მმართველობის კანონიერებას აღიარებდა.(45) დღეს ასე ძნელად თუ ვინმე მიიჩნევს. მეტიც, მონარქიული მმართველობის იდეა წინააღმდეგობრივად მიიჩნევა. აქედან გამომდინარე, "ძველი რეჟიმის” აღდგენა შეუძლებელი, ხოლო მონარქიული მმართველობის კანონიერება შეუქცევად უარყოფილი უნდა ჩანდეს. თუმცა, საუკეთესო გამოსავალი არც მონარქიის აღდგენაა. მონარქიები, თავიანთი ღირსებების მიუხედავად, ექსპლუატაციასაც ეწეოდნენ და მედროვეობასაც აღვივებდნენ. უფრო მართებულია, რომ დემოკრატიულრესპუბლიკური წეს-წყობილების წინააღმდეგობრივი ხასიათის, განსაკუთრებით მისი, როგორც დეცივილიზების წყაროდ გადაქცევის შედეგების წარმოჩენა მოხდეს.

ამავდროულად, ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ მონარქიისა და დემოკრატიისადმი პოზიტიური ალტერნატივის – ბუნებითი წესრიგის იდეის – განმარტება და გაცნობიერება მოხდეს. ერთი მხრივ, ეს გულისხმობს იმის საკმაოდ მარტივ აღიარებს, რომ ადამიანთა მოდგმის ცივილიზაციის უშუალო წყარო არა მონარქიული და დემოკრატიული ექსპლუატაცია, არამედ კერძო საკუთრება, წარმოება და ნებაყოფლობითი საქონელგაცვლაა. მეორე მხრივ, რაც ფსიქოლოგიურად უფრო ძნელად მისაღებია, იმ ძირეული სოციოლოგიური მოვლენის აღიარებას გულისხმობს (რაც უნებურად მონარქიის ისტორიული ოპოზიციის შეცდომის ზუსტად დადგენას შველის), რომ კერძო საკუთრებაზე დაფუძნებული ეკონომიკური საქონელგაცვლების შენარჩუნება და დაცვა ითხოვს ბუნებრივი ელიტის (ნობილიტას ნატურალის) არსებობის, როგორც სოციოლოგიური წინაპირობის ნებაყოფლობით აღიარებას.(46)

სხვადასხვა კერძო მფლობელს შორის ნებაყოფლობითი თანამშრომლობის ბუნებრივი შედეგი არაეგალიტარიული, იერარქიული და ელიტარული დანამდვილებით არ არის. ნებისმიერი ხარისხის სირთულის ნებისმიერ საზოგადოებაში, მრავალმხრივი ადამიანური ნიჭიერების გამო, რამდენიმე ინდივიდი სწრაფად იძენს ელიტარულ სტატუსს. მოპოვებული სიმდიდრე, სიბრძნე, სიმამაცე ან მათი კომბინაცია, ზოგიერთ პიროვნებას "ბუნებით ძალაუფლებას” სძენს და მათი მოსაზრებები და შეფასებები დიდი პატივისცემით სარგებლობს. უფრო მეტიც, შერჩევითი შეწყვილებისა და ქორწინების, აგრეთვე მოქალაქეობრივი და გენეტიკური მემკვიდრეობის კანონზომიერებების გამო, სულ უფრო მეტი ბუნებითი ძალაუფლება რამოდენიმე – წარჩინებული – ოჯახის ხელში ბუნებრივად იყრის თავს. სწორედ ამ ხანგრძლივი მიღწევებით, შორსმჭვრეტელობითა და სამაგალითო პირადი საქციელით გამორჩეული ოჯახების უფროსებს მიმართავენ ადამიანები, რომ თავიანთი უთანხმოებები და დავები გადაწყვიტონ.

მაშასადამე, ბუნებითი ელიტის სწორედ ეს ლიდერები, ჩვეულებრივ, ხელისუფლების პირისთვის სავალდებულო და დადგენილ ვალდებულებებში ჩაუხედავად და თვით სამოქალქო სამართლის ზედაპირული ცოდნის გარეშეც კი, მოქმედებენ, როგორც უმეტესწილად უანგარო მსაჯულები და მშვიდომისმყოფელები და ამრიგად, როგორც "საზოგადოებრივი დოვლათის” კერძო მწარმოებლები.(47)

არსებითად, მონარქიის ენდოგენური წარმოშობა (მისი ეგზოგენური წარმოშობისგან განსხვავებით, დაპყრობის შედეგად)(48) მისი წინმსწრები ბუნებითი წესრიგის საფუძვლად აღების გარეშე ვერ შეიცნობა. მცირე, მაგრამ გადამწყვეტ ნაბიჯს, პირველქმნილ ცოდვას, მონარქიული წყობილების დამკვიდრებისკენ მსაჯულისა და მშვიდობისმყოფელის მოვალეობების მონოპოლიზაცია წარმოადგენს. ეს ნაბიჯი გადაიდგა, როცა ნებაყოფლობით აღიარებული ბუნებითი ელიტის ერთმა წევრმა – მეფემ – საზოგადოებრივი ელიტის სხვა წევრების წინააღმდეგობის მიუხედავად, შეძლო დაჟინებით მოეთხოვა, რომ გარკვეული ტერიტორიის ფარგლებში ყველა უთანხმოების შესახებ მისთვის ეცნობებინათ და დაპირისპირებულ მხარეებს მის გარდა სხვა მსაჯული და მშვიდობისმყოფელი აღარ აერჩიათ. ამ დროიდან, კანონი და მართლმსაჯულება უფრო ძვირი გახდა: იმის მაგივრად, რომ მათი შეთავაზება უანგაროდ ან ნებაყოფლობითი საზღაურის სანაცვლოდ გაგრძელებულიყო, სათანადო ხარჯების ანაზღაურება სავალდებულო გადასახადების მეშვეობით დაიწყო. ამავდროულად, კანონიერების ხარისხი დაქვეითდა: დაუწერელი კანონის შენარჩუნებისა და სამართლიანობის საყოველთაო და უცვლელ ღირებულებებზე დაყრდნობის მაგივრად, მონოპოლისტ მსაჯულს, რომელსაც გადაწყვეტილების მიკერძოებული განსჯის შედეგად კლიენტების დაკარგვის შიში არა აქვს, შეუძლია არსებული კანონი თანდათან თავის სასარგებლოდ შეცვალოს და გააუკუღმართოს.

მონარქიისადმი ისტორიული წინააღმდეგობის გაღვივებას, მეტწილად, სწორედ მართლმსაჯულების გაძვირებამ და მეფეების მიერ ძველი კანონების გაუკუღმართებამ შეუწყო ხელი. მიუხედავად იმისა, რომ ამ მოვლენის გამომწვევი მიზეზები ძირითადად დაბნეულობას იწვევდნენ, იყვნენ ისეთებიც, ვინც წინააღმდეგობას სწორედ მონოპოლიის და არა ელიტის ან წარჩინებულების არსებობაში ხედავდნენ.(49) მაგრამ მათზე უფრო მრავალრიცხოვანნი ისინი იყვნენ, ვინც ამ მოვლენას შეცდომით მმართველების ელიტარულ ხასიათს მიაწერდა და შესაბამისად, მართლმსაჯულებისა და კანონაღსრულების მონოპოლიის შენარჩუნებას იცავდა. ამასთან, მეფისა და მისი აშკარა სამეფო "ბრწყინვალების” "ხალხითა” და "უბრალო ადამიანის” სავარაუდო თავმდაბალობით და ღირსებით ჩანაცვლებას ითხოვდა.

დემოკრატიის ისტორიული წარმატება სწორედ აქედან მომდინარეობს. რამდენად გასაკვირიც არ უნდა იყოს, მონარქია იმავე საზოგადოებრივმა ძალებმა დაამხეს, რომლებიც თავდაპირველად მეფეებს აქეზებდნენ, როცა მათ კონკურენტი ბუნებითი ავტორიტეტების ჩამოშორებით, მართლმსაჯულების საკუთარ ხელში თავმოყრა დაიწყეს. კონკურენტების წინააღმდეგობის დასაძლევად, მეფეები, როგორც წესი თავს "უბრალო ხალხს” უყადრებდნენ.(50) ყოველთვის გავრცელებული გრძნობის – შურისადმი მგრძნობიარენი, მეფეები, ხალხს იაფ და უკეთეს მართლმსაჯულებას და მათივე კეთილდღეობისთვის გადასახადების შემცირებას პირდებოდნენ (მეფის კონკურენტები სწორედ გადასახადები არიან). როდესაც მეფეთა დაპირებები ყალბი აღმოჩნდა, როგორც მოსალოდნელი იყო, იგივე ეგალიტარიული გრძნობები, რომლითაც ისინი ადრე მოხიბლულნი იყვნენ, ახლა მათ წინააღმდეგ მოიმართა და შემობრუნდა. საბოლოოდ, წარჩინებულთა ძირითადი წარმომადგენელი თავად მეფე გახდა, ხოლო ყველა სხვა მსაჯულების გამორიცხვის შედეგად, მისი მდგომარეობა კიდევ უფრო აღზევებული და ელიტარული გამოჩნდა, ამასთან მის ქცევაში სულ უფრო მეტი და მეტი ქედმაღლობა გამოვლინდა. შესაბამისად, ლოგიკური იყო, რომ მეფობა გადავარდნილიყო და ეგალიტარული პოლიტიკა, რომელიც მონარქებმა დაამკვიდრეს, მისი გარდაუვალი შედეგისკენ განვითარებულიყო, რაც უბრალო ადამიანის მიერ მართლმსაჯულების მონოპოლიურ კონტროლს გულისხმობდა.

სავარაუდოდ, როგორც ზემოთ დეტალურად იქნა განხილული და ახსნილი, კანონისა და მართლმსაჯულების დემოკრატიზაციამ – მეფის, ხალხით ჩანაცვლებამ – მდგომარეობა მხოლოდ გააუარესა. სამართლისა და მშვიდობის ფასი ასტრონომიულად გაიზარდა, ამავე დროს მართლმსაჯულების ხარისხი მკვეთრად დაქვეითდა და იმ წერიტილამდე მივიდა, სადაც კანონის იდეა, როგორც მართლმსაჯულების უნივერსალური და შეუცვლელი პრინციპის საფუძველი, საზოგადოებრივი აზრიდან თითქმის გაუჩინარდა და კანონის, როგორც კანონმდებლობის შედეგის იდეით (ხელისუფლების დადგენილი კანონი) შეიცვალა.

ამავე დროს, დემოკრატიამ წარმატებას იქ მიაღწია, სადაც მონარქიას მხოლოდ უმნიშვნელო წარმატებები ჰქონდა. ეს ბუნებითი ელიტის საბოლოო განადგურებაა. დიდი ოჯახების იღბლიანობა გაიფანტა, ხოლო მათი ეკონომიკური დამოუკიდებლობის კულტურული ტრადიციები, ინტელექტუალური შორსმჭვრეტელობა, მორალური და სულიერი უპირატესობა დაიკარგა და დავიწყებას მიეცა. დღესაც არსებობენ მდიდარი ადამიანები, მაგრამ ისინი თავის სიმდიდრეს პირდაპირი თუ არაპირდაპირი გზით სახელმწიფოს უმადლიან. ამიტომაც, ისინი ხშირად უფრო დამოკიდებულნი არიან სახელმწიფოს კეთილგანწყობაზე, ვიდრე ხალხი რომლესაც ბევრად ნაკლები სიმდიდრე გააჩნია. ისინი ჩვეულებრივ აღარ არიან ხანგრძლივად წარმატებული ოჯახების უფროსები, არამედ ე.წ. "ახალგამდიდრებულები” (‘ნოუვეაუხ რიცჰეს’). მათი ქცევა კი არ გამოირჩევა ღირსებით, სიამაყით, ან გემოვნებით, არამედ მედროვეობით დაავადებული, შემგუებლური და ჰედონისტური მასობრივი პროლეტარული კულტურის ანარეკლია, რომელსაც ახლა მდიდრები სხვებთან ერთად იზიარებენ; შედეგად, საზოგადოებისთვის მათი აზრი სხვების აზრზე უფრო წონადი აღარ არის. ამიტომაც, როცა დემოკრატიული წესწყობილება საბოლოოდ დაკარგავს ლეგიტიმურობას, დაგროვებული პრობლემების გადაჭრა იმაზე გაცილებით ძნელი იქნება, როცა თავიანთი ლეგიტიმურობა მეფეებმა დაკარგეს. მაშინ, საკმარისი იქნებოდა, რომ მართლმსაჯულებასა და მის აღსრულებაზე მეფის მონოპოლია, დამხობილიყო და კონკურენტული იურისდიქციის ბუნებითი წესრიგით შეცვლილიყო, რადგან ჯერ კიდევ არსებობდნენ ბუნებრივი ელიტის გადმონაშთები, რომლებიც შეძლებდნენ ამ ამოცანის გადაწყვეტას. ამჟამად, ეს უკვე საკმარისი არ არის. თუკი, სახელისუფლებო მონოპოლია კანონსა და მართლმსაჯულებაზე დაემხობა, მაშინ აღარ იარსებებს სხვა ავტორიტეტი, რომელსაც შევძლებთ, რომ სამართლიანობისთვის მივმართოთ და ამიტომაც ქაოსს ვერ გავექცევით.

ამრიგად, დემოკრატიის უარყოფასთან ერთად, ცენტრალური სტრატეგიული მნიშვნელობა აქვს დეცენტრალიზაციის და თუნდაც, სეცესიური საზოგადოებრივი ძალების იდეოლოგიურ მხარდაჭერასაც კი; ანუ ტენდენცია პოლიტიკური ცენტრალიზაციისკენ, რითაც დასავლეთის სამყარო საუკუნეების განმავლობაში ხასიათდება, თავიდან მონარქიული მმართველობის ქვეშ, ხოლო შემდეგ დემოკრატიის მფარველობით, აუცილებლად ძირეულად უნდა შეიცვალოს.(51) მაშინაც კი, თუ ამას ახალი ხელისუფლებების შექმნის სეცესიური ტენდენციები მოყვება, მიუხედავად იმისა, ისინი დემოკრატიული იქნებიან თუ არა, ტერიტორიულად მცირე სახელმწიფოებს შორის გაზრდილი პოლიტიკური კონკურენცია გამოიწვევს ექსპლუატაციის შემცირებას.

ნებისმიერ შემთხვევაში, მხოლოდ პატარა რეგიონებში, თემებსა და ოლქებშიც იქნება შესაძლებელი, რომ რამოდენიმე პირი, თავიანთი ეკონომიკური დამოუკიდებლობის, გამორჩეული პროფესიული მიღწევების, მორალურად უბიწო ცხოვრების, სამართლიანი განსჯისა და გემოვნების საზოგადოებრივი აღიარების საფუძველზე, კვლავ ბუნებრივ, მსაჯულების ბუნებითი წესრიგის იდეას, ანუ კერძო სამართლებრივ "ანარქიულ” საზოგადოებას, როგორც მონარქიისა და დემოკრატიისადმი გამოწვევას, ლეგიტიმურობა მიანიჭოს.

ლეველინ როქველი – Llewellyn Rockwell

NaTia — Sun, 17 Apr 2011 16:21:22 GMT

ახალი ეკონომიკური სკოლა – საქართველო. თავისუფლების ბიბლიოთეკა, წიგნი I.

ლეველინ როქველი – "ამერიკული კლასიკური ლიბერალიზმი”

(გამოქვეყნდა 1996 წელს)

თარგმნეს თეა ბიწაძემ და პაატა შეშელიძემ

შესავალი

ყოველ ოთხ წელიწადში, როცა ნოემბრის საპარლამენტო არჩევნები ახლოვდება, მე ერთადერთი ოცნება მაქვს, არ მაინტერესებდეს და არ ვღელავდე, თუ ვის აირჩევენ და ვინ იქნება ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტი. უფრო მეტიც, არ მჭირდებოდეს, რომ ვიცოდე და ვღელავდე. არ ვიყო ვალდებული ხმა მივცე, ან რაიმე ყურადღება დავუთმო საარჩევნო კამპანიის დებატებს. შემეძლოს უგულვებელვყო ყველა საარჩევნო რეკლამა და ასეთი ქმედებით, არ ვრისკავდე ჩემი ოჯახის, ან ქვეყნის კეთილდღეობით. ჩემი თავისუფლება და საკუთრება კი იმდენად დაცული იყოს, რომ საერთოდ არ ჰქონდეს მნიშვნელობა, თუ ვინ გაიმარჯვებს არჩევნებში. პრეზიდენტის სახელის ცოდნაც არ უნდა მჭირდებოდეს.

ჩემს ოცნებაში, პრეზიდენტი უფრო მეტად სიმბოლურ დატვირთვას ატარებს და იგი, ჩემთვის და ჩემი თემისათვის, თითქმის უხილავია. მის განკარგულებაში არაა საზოგადოებრივი დოვლათი. იგი არ ხელმძღვანელობს რომელიმე მარეგულირებელ დეპარტამენტს. მას არ ძალუძს დაგვბეგროს გადასახადებით; გააგზავნოს ჩვენი შვილები უცხო ქვეყანათა ომებში; თავისი სურვილისამებრ გადაანაწილოს დოვლათი მდიდრებზე ან ღარიბებზე; მოსამართლეების დანიშვნით, ჩვენი თვითმმართველობის უფლება წაგვართვას; მართოს ცენტრალური ბანკი, რომელიც განუსაზღვრელად ზრდის ფულის მიწოდებას და ხელოვნურად იწვევს საწარმოო აღმავლობებისა და ჩავარდნების ციკლებს; ან საკუთარი შეხედულებით წამდაუწუმ ცვალოს კანონები, მისთვის სასურველი, საგანგებო ინტერესთა ჯგუფების წახალისების, ან არასასურველთა – დასჯის მიზნით.

პრეზიდენტის საქმიანობა შტატებს შორის საკამათო საკითხების გადაწყვეტას თუ არ ჩავთვლით, პრეზიდენტის საქმეს პრაქტიკულად არანაირი ძალაუფლება არ სჭირდება. მან უბრალოდ ზედამხედველობა უნდა გაუწიოს ერთიციცქნა მთავრობას. მისი თანამდებობა, ფაქტობრივად, წარმოადგენს მხოლოდ ერთერთ მუდმივ რგოლს, იმ სახელისუფლებო ჯაჭვიდან, რომელსაც ექვემდებარებიან სახელმწიფო მოხელეები, როგორც მის ირგვლივ, ისე ათასობით მოსამსახურე, შტატისა თუ ადგილობრივ დონეზე. იგი იცავს კანონის მკაცრ მოთხოვნებს, რადგან ყოველთვის ახსოვს, რომ მისი დაუმორჩილებლობის ან ძალაუფლების გაფართოების ნებისმიერ მცდელობას, იმპიჩმენტი და მისი კრიმინალად აღიარება მოჰყვება.

მაგრამ იმპიჩმენტი ნაკლებად მოსალოდნელია, რადგან მას და მის სავარძელს, საფრთხე თითქმის არ ემუქრება. ამასთანავე პრეზიდენტი განასკუთრებული თვისებების მატარებელი ადამიანია. იგი, საზოგადოების ბუნებრივი ელიტის პატივისცემით სარგებლობს. ესაა პიროვნება, რომლის პატიოსნებაში ყველა დარწმუნებულია, ვინც კი მას ოდესმე იცნობდა. ის, ყველაზე კარგად წარმოაჩენს, თუ რას ნიშნავს იყო ამერიკელი. პრეზიდენტი შეიძლება იყოს მდიდარი მემკვიდრე, წარმატებული საქმოსანი, უაღრესად განათლებული ინტელიგენტი, ან ცნობილი ფერმერიც კი. მიუხედავად ყველაფრისა, მისი ძალაუფლება მინიმალურია. მას მოხელეთა ერთი ციდა ჯგუფი აბარია, რომელიც ძირითადად ისეთი ოფიციალური საკითხების მოგვარებითაა დაკავებული, როგორიცაა განკარგულებების ხელმოწერა და შტატების ხელმძღვანელ პირებთან შეხვედრების დაგეგმვა.

პრეზიდენტობა არაა ის თანამდებობა, რომელზედაც აშკარად დიდი მოთხოვნაა. ის დროებითია, მაგრამ მაინც ითვლება საპატიოდ. იმისათვის, რომ ეს მართლაც არ გაცდეს ამ ჩარჩოს, პიროვნება, რომელიც ვიცეპრეზიდენტადაა არჩეული, წარმოადგენს პრეზიდენტის მთავარ პოლიტიკურ ოპონენტს. შესაბამისად, იგი ყოველთვის ახსენებს ქვეყნის მეთაურს, რომ მისი შევცლა ადვილად შეიძლება. აქედან გამომდინარე ვიცე-პრეზიდენტის სამსახური საკმაოდ ძლიერია, მაგრამ არა ხალხთან მიმართებაში, არამედ იმით, რომ იგი მუდმივად ზედამხედველობს და ზღუდავს ხელისუფალს.

ჩემნაირი ადამიანებისათვის, რომელთა ინტერესთა სფერო პოლიტიკის მიღმაა, სულერთია ვინ იქნება პრეზიდენტი. არც იგი და არც ვინმე სხვა, მისი ქვეშევრდომთაგანი, ჩემს ცხოვრებაზე არანაირ გავლენას არ ახდენს. მისი ავტორიტეტი ძირითადად საზოგადოა და გამომდინარეობს იქედან, თუ რამდენად სცემს მას პატივს საზოგადოების ელიტა. მისი ავტორიტეტი ისევე ადვილად იკარგება, როგორც მოიპოვება. ასე რომ ნაკლებად შესაძლებელია, რომ ის ბოროტად იქნეს გამოყენებული. ეს პიროვნება არჩეულია არაპირდაპირი გზით, შტატების რჩეული ხმოსნების მიერ, რომელთა მიმართ ერთადერთი პირობა არსებობს _ ხმოსანი არ შეიძლება ფედერალური ბიუროკრატი იყოს. იმ შტატებში, სადაც მაჟორიტარული წესით აძლევენ ხმას, ყველა მოქალაქეს, ან მცხოვრებს როდი უნდა შეეძლოს მონაწილეობის მიღება. ის ადამიანები, რომლებიც ხმას აძლევენ, უნდა შეადგენდნენ მოსახლეობის მცირე ნაწილს, რომლებიც საზოგადოების სანუკვარი ინტერესებიდან საუკეთესოს გამოხატავენ. ანუ ის ადამიანები, რომელნიც ფლობენ საკუთრებას, რომლებსაც აქვთ ოჯახები და მიღებული აქვთ განათლება. ეს ამომრჩევლები ირჩევენ ადამიანს, რომლის საქმე, მხოლოდ ქვეყნის უსაფრთხოებაზე, სტაბილურობასა და თავისუფლებაზე ფიქრი და ზრუნვაა.

უხილავი მთავრობა

იმ ადამიანების თავისუფლება, ვისაც არც არჩევნებში მიუღია მონაწილეობა და არც პოლიტიკა აინტერესებს, დაცულია. მათ არ გააჩნიათ რაიმე საგანგებო უფლებები, თუმცა მათი პროვნების, საკუთრებისა და თვითმმართველობის უფლებები ეჭვქვეშ არასოდეს დგება. ამის გამო ისევე, როგორც პრაქტიკული მიზნებისათვის, მათ შეუძლიათ დაივიწყონ პრეზიდენტიც და დანარჩენი ფედერალური მთავრობაც. მათი არსებობა ხომ, თითქმის შეუმჩნეველია.

ხალხი მათ პირდაპირ გადასახადებს არ უხდის. პრეზიდენტი არ ეუბნება და არ მიუთითებს მათ, თუ როგორ უნდა წარმართონ თავიანთი ცხოვრება. იგი მათ საზღვარგარეთ ომებში არ აგზავნის; არ არეგულირებს სკოლებს; არ უხდის პენსიებს; არ ქირაობს მათ, მათივე თანამოძმეებზე საჯაშუშოდ. მთავრობა თითქმის სრულიად უხილავია. ის პოლიტიკური განხილვები, რომლებშიც მე მონაწილეობას ვიღებ, ქალაქის ან შტატის დონეზე მიმდინარეობს და საგადასახადო, საგანმანათლებლო, კრიმინალურ,
საზოგადოებრივი წარმოების თუ ემიგრაციის საკითხებს მოიცავს. ერთადერთი გამონაკლისია ეროვნული თავდაცვა, ვინაიდან პრეზიდენტი ქვეყნის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალია. თუმცა აქაც, ის კონგრესის მიერ ომის შესახებ განცხადების მიღებაზეა დამოკიდებული. ეს კი უცხოელი დამპყრობლებისაგან საზღვრების დაცვაზე მეტს არ მოითხოვს, რაც შედარებით ადვილი ამოცანაა ჩვენი გეოგრაფიული მდებარეობის გათვალისწინებით; რაც იმ ოკეანესაც გულისხმობს, რომელიც ჩვენ დანარჩენი
მსოფლიოსაგან და მისი განუწყვეტელი ომებისაგან გვყოფს.

ჩემს ოცნებაში, არსებობს ვაშინგტონის ხელისუფლების წარმომადგენელთა ორი სახე: _ წარმომადგენელთა პალატის წევრები, ანუ სხვადასხვა შტატების წარმომადგენელთა მიერ შემდგარი უზარმაზარი თავყრილობა, რომელიც მოსახლეობის ზრდასთან ერთად იზრდება და შტატების კანონმდებელთა მიერ არჩეული სენატი. პალატა არსებობს იმისათვის, რომ ფედერალურ სენატს მეთვალყურეობა გაუწიოს, ხოლო ფედერალური სენატი იმისათვის მუშაობს, რომ ქვეყნის აღმასრულებელს მეთვალყურეობდეს. საზოგადოებაზე საკანონმდებლო ძალაუფლების ზეგავლენა უმნიშვნელოა.

კონგრესმენს მცირე სტიმული გააჩნია, რომ ხელისუფლების ძალაუფლება გაზარდოს, რადგან თავად ის ჩვეულებრივი მოქალაქეა. ჩემი შტატიდან არჩეულ წარმომადგენელთა პალატის წევრი, ჩემი სახლიდან სულ რაღაც ერთი მილის დაშორებით ცხოვრობს. ის ჩემი მეზობელი და მეგობარია. მე არ ვიცნობ ჩემს ფედერალურ სენატორს და მისი ცნობა არც მჭირდება, რადგან იგი შტატის იმ კანონმდებლის წინაშეა პასუხისმგებელი, რომელსაც თავის მხრივ მე ვიცნობ.

აქედან გამომდინარე, ჩემს ოცნებაში, მომავალი საპრეზიდენტო არჩვენებისას თითქმის არაფრით ვრისკავ. აღარ აქვს მნიშვნელობა თუ ვინ გაიმარჯვებს, ხელშეუხებელი და დაცული მრჩება ჩემი თავისუფლება და საკუთრება.

უკიდურესი დეცენტრალიზაცია

ამ ქვეყნის პოლიტიკა უკიდურესად დეცენტრალიზებულია, ხოლო საზოგადოება თავისუფალი ეკონომიკური კავშირებითაა გაერთიანებული. მას ამთლიანებს ასევე ვაჭრობის სისტემა, რომელიც ორმხრივ სარგებელზეა დაფუძნებული და ადამიანებს საშუალებას აძლევს, ურთიერთობა სურვილის მიხედვით დაამყარონ, გამოიგონონ, დააგროვონ დოვლათი და სურვილისამებრ იმუშაონ. ეკონომიკა არ არის კონტროლირებადი, ან შებოჭილი რომელიმე ბერკეტით, ან რაიმე ცენტრალიზებული ბრძანების ზეგავლენით. ხალხი უფლებამოსილია შეინარჩუნოს რასაც გამოიმუშავებს. ამასთან ფული, რომელსაც საზოგადოება სავაჭროდ იყენებს უნდა იყოს მყარი, ოქროს საშუალებით უზრუნველყოფილი და სტაბილური მსყიდველობითი უნარის მქონე. კაპიტალისტებს, საქმიანობის წამოწყება და შეწყვეტა სურვილისამებრ შეუძლიათ. მშრომელებს აქვთ თავისუფლება, ხელი მოჰკიდონ იმ სამუშაოს, რომელიც სურთ, ამასთან, ნებისმიერ ასაკში და სასურველი ანაზღაურებით. საქმოსნებს მხოლოდ ორი მიზანი აქვთ _ მომხმარებელს მოემსახურონ და მოგება მიიღონ.

ქვეყანაში არ არსებობს დასაქმების კონტროლი, საკანონმდებლო შეღავათები, სოციალური გადასახადები და სხვა სახის რეგულირებები. ამის გამო ყველა იწაფება იმაში, რაც მას საუკეთესოდ გამოსდის. საქონლისა და მომსახურების ნებაყოფილობითი, მშვიდობიანი ურთიერთგაცვლა კი, რაც მთელი ქვეყნის მასშტაბითაა შესაძლებელი, მუდმივად მზარდ კეთილდღეობას განაპირობებს.

ის, თუ რა გარეგნულ სახეს მიიღებს მეურნეობა – აგროსამრეწველოს, ინდუსტრიალურს, თუ მაღალ-ტექნოლოგიურს, ფედერალური მთავრობისათვის მნიშვნელობა არ აქვს. ვაჭრობა უფლებამოსილია ბუნებრივად და თავისუფლად განვითარდეს და ყველას ესმის, რომ იგი მესაკუთრეების და არა მოხელეების მიერ უნდა იყოს მართული. ფედერალურ მთავრობას, რომც უნდოდეს, შიდა გადასახადების შემოღება არ შეუძლია. მნიშვნელოვნად მცირეა საშემოსავლო გადასახადი და უცხო ერებთან ვაჭრობა, კონკურენტული და თავისუფალია.

თუკი შემთხვევით, თავისუფლების ეს სისტემა დაცემას დაიწყებს, ჩემს საკუთარ პოლიტიკურ თემს, იმ შტატს, სადაც მე ვცხოვრობ აქვს არჩევანი: _ ფედერალურ მთავრობას გამოეყოს, ჩამოაყალიბოს ახალი ხელისუფლება და შეუერთდეს სხვა შტატების მსგავს ქმედებებს. კანონი მიწის შესახებ სწორედ ასეთი განცალკევების ნებისდამრთველ ნორმას ითვალისწინებს. რადგან სწორედ ეს მოთხოვნა იყო ერთ-ერთი უმთავრესი იმ გარანტიებიდან, რომელმაც ფედერაციის დაარსება უზრუნველყო. მართლაც, ხანდახან, შტატები განცალკევებით იმუქრებიან, რათა ფედერალურ მთავრობას აჩვენონ თუ ვინ არის უფროსი.

ეს სისტემა იმ ფაქტს ადასტურებს, რომ პრეზიდენტი, ამერიკელი ხალხის პრეზიდენტი სულაც არ არის, და კიდევ უფრო ნაკლებად მათი მბრძანებელი. არამედ იგი, უბრალოდ "შეერთებული შტატების” პრეზიდენტია. იგი მსახურობს მხოლოდ მათი ნებართვით და ისიც მეტადრე, როგორც პოლიტიკური თემების მიერ შექმნილი ამ ნებაყოფლობითი კავშირის სიმბოლური თავკაცი. ამ პრეზიდენტს არ შეუძლია შეზღუდოს შტატების უფლებები, გაცილებით ნაკლებად ლახავს მათ უფლებებს პრაქტიკაში, რადგან ის ამით სამოხელეო ფიცს დაარღვევს და რისკავს, კისნწისკვრით არ იქნეს გაძევებული.

ცენტრალიზებული მართვის გარეშე მომქმედ ამ საზოგადოებაში, დომინანტური სოციალური ავტორიტეტის ფუნქციას, კერძო ასოციაცების ფართო ქსელი ასრულებს. მაგალითად, რელიგიური საზოგადოებები საზოგადოებრივ და პირად ცხოვრებაზე უზარმაზარ გავლენას ფლობენ ისევე, როგორც სამოქალაქო ჯგუფები და ნებისმიერი სახის საზოგადოების ლიდერები. სწორედ ისინი ქმნიან საზოგადოებრივ ურთიერთობათა იმ დიდ და ნამდვილ ნაირსახეობას, სადაც ყველა ინდივიდი და ჯგუფი პოულობს
ადგილს.

პოლიტიკური დეცენტრალიზაციის, ეკონომიკური თავისუფლების, თავისუფალი ვაჭრობისა და თვითმმართველობის ასეთი კომბინაცია დღითიდღე, ყველაზე წარმატებულ, დივერსიფიცირებულ, მშვიდობიან და სამართლიან საზოგადოებას ქმნის, რაც კი მსოფლიოს ოდესმე სცოდნია.

არანაირი უტოპია

ეს უტოპიაა? არსებითად, ეს მეტი არაფერია, თუ არა შედეგი ჩემი თავდაპირველი დაშვებისა, რომ შეერთებული შტატების პრეზიდენტის ძალაუფლება იმდენად შეზღუდულია, რომ მნიშვნელოვანი არაა ვიცოდე, ვინ არის იგი. ეს ნიშნავს თავისუფალ საზოგადოებას, რომელიც ვინმეს მიერ კი არ იმართება, არამედ იმართება უშუალოდ მისი წევრების – მოქალაქეების, მშობლების, მშრომელებისა თუ მეწარმეების შესაძლებლობების მიხედვით.

შესაძლებელია თქვენ უკვე მიხვდით, ჩემი ოცნება სწორედ იმ მიზნის მიღწევაა, რომელიც დამფუძნებელი მამების მიერ, ჩვენი სისტემის შექმნით იყო დასახული. ის შეერთებული შტატების კონსტიტუციით შეიქმნა. ანდა, უკიდურეს შემთხვევაში, ეს ის სისტემაა, რომელიც ამერიკელთა უდიდესი უმრავლესობის რწმენით, შეერთებული შტატების კონსტიტუციის მეშვეობით იქნა ჩამოყალიბებული. რამდენადაც განსხვავებული არ უნდა იყოს ის დღეს, წინათ ის მსოფლიოს უდიადესი, თავისუფალი რესპუბლიკა იყო. ეს იყო ქვეყანა, სადაც ხალხი საკუთარ თავს მართავდა და საკუთარი მეურნეობის თავადვე დაეგეგმვა შეეძლო. ის ქვეყნის დედაქალაქიდან არ იგეგმებოდა. პრეზიდენტი არასოდეს იჩენდა ზედმეტ ყურადღებას ამერიკელი ხალხის ყოფიერი პრობლემების მიმართ, რადგან ფედერალურ მთავრობას ამის შესახებ არაფერი ჰქონდა სათქმელი. ეს საკითხი თავად ხალხის პოლიტიკური გაერთიანებების არჩევანს იყო მინდობილი.

სანამ კონსტიტუცია რატიფიცირებულ იქნებოდა, ზოგიერთს მასში ეჭვი ეპარებოდა. ასეთი მოსაზრების ადამიანებს ანტი-ფედერალისტებს უწოდებდნენ. ამ უკანასკნელთ არ მოსწონდათ კონფედერაციის მუხლების უკიდურესი დეცენტრალიზაციის საწინააღმდეგოდ მიმართული ცვლილებები. მათი შიშის გასაქარვებლად და დასარწმუნებლად, რომ ფედერალური მთავრობა მკაცრად შეზღუდული იყო, დამფუძნებელმა მამებმა ფედერალური ძალაუფლება, შემდგომში უფლებათა დეკლარაციით შემოფარგლეს. ამ დოკუმენტის მიზანი, სულაც არ იყო შტატების უფლებების გაზრდა. ის არც შეხებია მათ. უფლებათა დეკლარაციამ უბრალოდ, უკიდურესად შეზღუდა ცენტრალური მთავრობის გავლენა ცალკეულ ინდივიდებზე და მათ გაერთიანებებზე.

როგორც ალექსის დე ტოკვილმა შენიშნა, 1830 წლამდე ამერიკის შეერთებული შტატების ცხოვრებაზე დაკვირვების შედეგად, "ზოგიერთ ქვეყანაში არსებობს ძალაუფლება, რომელიც თუმცა გარკვეულწილად გაუცხოებულია სოციალური ორგანიზმისაგან, მაგრამ მაინც წარმართვას მას და აიძულებს, რომ აღმავალი განვითარების გზას მისდიოს. სხვაგან მმართველი ძალა დაყოფილია ადამიანთა ფენებს შორის. მაგრამ შეერთებულ შტატებში მსგავსი არაფერი ჩანს. იქ საზოგადოება, საკუთარ თავს თავადვე და თავისივე შეხედულებით მართავს” და "იშვიათად თუ შეხვდებით პიროვნებას, რომელიც ფიქრობდეს, ან კიდევ უფრო ნაკლებად, საუბრობდეს” სხვა რომელიმე სისტემის შესახებ.

თავად პრეზიდენტის ინსტიტუტის შესახებ, ტოკვილი აღნიშნავდა, რომ "მისი ძალაუფლება დროებითი, შეზღუდული და დაქვემდებარებულია” და "ჯერჯერობით, არც ერთ კანდიდატს არგაუღვიძებია ხალხში სახიფათო ენთუზიაზმი და ცეცხლოვანი აღფრთოვანება თავის სასარგებლოდ, იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ მანამ, სანამ ის ხელისუფლებას ხელმძღვანელობს, მას მხოლოდ შეზღუდული ძალაუფლება აქვს, მცირე შესაძლებლობები და უმნიშვნელო დიდება, რომლითაც ის საკუთარ მეგობრებში იამაყებდა. სახელმწიფოში მისი გავლენა ძალიან პატარაა საიმისოდ, რომ მან ააყვავოს, ან დააქციოს ის სფეროები, რომლებიც მის ძალაუფლებას სცდება”.

ასეთი ამერიკა არასოდეს შეურიგდება ისეთ ძალმომრეობას, როგორიცაა ე.წ. "კანონი _ ამერიკელები, შრომისუუნაროთა მხარდამხარ”. ეს არის კანონი, რომელიც შეერთებული შტატების ყოველი ადგილობრივი, საზოგადოებრივი შენობის დაპროექტების წესებს განსაზღვრავს. ის ანიჭებს ვეტოს უფლებას ყველა იმ გადაწყვეტილებაზე, რომელიც დასაქმების საკითხებს ეხება. ის ავალდებულებს ადამიანებს, არ გაუწიონ ანგარიში სხვა ადამიანების შესაძლებლობებს ყოველდღიურ სამეურნეო საქმიანობაში. ყოველივე ეს, მხოლოდ ბიუროკრატების მთელი ჯარის მიერაა თავსმოხვეული, რომელნიც იურისტებთან მხარდამხარ საქმიანობენ და იციან, თუ როგორ გამდიდრდნენ სისტემის მანიპულირების შედეგად.

ეს კანონი, ერთი უბრალო მაგალითია იმ ათიათასიდან, რომელიც მოქმედებს. არადა, ასეთ რამეს მართლაც რომ ვერ წარმოიდგენდნენ დამფუძნებელი მამები. თუმცა მათი შეხედულება გამოწვეული იყო არა იმით, რომ მათ ხეიბრები სძულდათ, ან ფიქრობდნენ, რომ ასეთი ადამიანები გამორჩეულად დაჩაგრულნი, ან წახალისებულნი უნდა ყოფილიყვნენ. არამედ უბრალოდ დამფუძნებელი მამები იზიარებდნენ ხელისუფლებისა და საზოგადოებრივი ცხოვრების შესახებ შეხედულებებს, რომელნიც მსგავსი კანონის დაშვებასაც კი უარყოფენ. თავდაპირველად "ლიბერალიზმიც” სწორედ ამ ფილოსოფიურ მიმდინარეობას ეწოდა.

ლიბერალიზმი

მე-18 და მე-19 საუკუნეებში, ლიბერალიზმის ცნება საზოგადოდ, საზოგადოებრივი ცხოვრების ფილოსოფიას ნიშნავდა, რომელსაც შემდეგი პრინციპი გააჩნდა _ საზოგადოებებს და მათ კომპონენტებს, რაიმე სახის ცენტრალური მმართველობა და კონტროლი არ სჭირდებათ, რადგან საზოგადოებები, ჩვეულებრივ, საკუთარ თავს მართავენ, საკუთარ წევრთა ნებაყოფილობითიდა ურთიერთსასარგებლო თანამშრომლობის გზით. დღეს ამგვარ ფილოსოფიას ლიბერალიზმს ვერ ვუწოდებთ, ვინაიდან ეს ცნება, დემოკრატიული ტოტალიტარიზმის მიერ იქნა მითვისებული. იმისათვის, რომ ეს ფილოსოფია ხელახლა, ჩვენი დროის შესატყვისად წარმოვაჩინოთ, ჩვენ მას, ახალი სახელი _ "კლასიკური ლიბერალიზმი” უნდა ვუწოდოთ. კლასიკური ლიბერალიზმი ისეთ საზოგადოებას აღნიშნავს, სადაც ჩემი ოცნება რეალობაა. სადაც ჩვენ, პრეზიდენტის სახელის ხსენება სულაც არ გვესაჭიროება. სადაც არჩევნების შედეგები მნიშვნელოვანი არაა, რადგან საზოგადოება კანონების და არა ადამიანების მიერ იმართება. როდესაც ჩვენ არ გვეშინია ჩვენი მთავრობის, რადგან მას ჩვენგან, არც არაფერი მიაქვს, და არც – მოაქვს. არამედ ის გვანებებს, რომ ჩვენი ცხოვრება, საზოგადოებრივი ყოფა და
მომავალი, თავადვე განვსაზღვროთ.

ჩვენს ქვეყანაში, მთავრობასა და საზოგადოებაზე ასეთი წარმოდგენა ისევე დაინგრა, როგორც უმრავლეს ქვეყნებში. თუმცა ჩვენს შემთხვევაში, შეერთებული შტატების პრეზიდენტი, არა მხოლოდ დიდი ძალაუფლების მქონე პირია, განსაკუთრებით თუ გავითვალისწინებთ იმ დაწესებულებების რაოდენობასა და მათში დასაქმებულთა რიცხვს, რომლებსაც ის ხელმძღვანელობს, არამედ მთელ დედამიწაზე ყველაზე გავლენიანი და ძლევამოსილი ადამიანიც.

ხელისუფლების საწინააღმდეგო?

ცხადია, ჩემი შენიშვნები შეიძლება გაგებულ იქნეს, როგორც ხელისუფლების საწინააღმდეგო. ჩვენ ხომ ყოველთვის და ყოველდღე გვეუბნებოდნენ, რომ ადამიანები, რომლებიც ხელისუფლების საწინააღმდეგო აზროვნებას ამჟღავნებენ, საზოგადოებისათვის საშიშნი არიან. მაგრამ როგორც ჯეფერსონი კენტუკის რეზოლუციებში წერდა, თავისუფალი ხელისუფლება დამყარებულია ეჭვზე და არა ნდობაზე. "ძალაუფლების საკითხებში, ადამიანის მიმართ ნდობის შესახებ მოდით აღარ ვილაპარაკოთ, არამედ კონსტიტუციის ჯაჭვით შევბოჭოთ ის”. ან, როგორც მედისონმა თქვა, ჟურნალ ფედერალისტში – "უნდა იყოთ ერთობ ეჭვიანი ყველა ადამიანის მიმართ, რომელიც ძალაუფლებას ფლობს”. ჩვენ შეგვიძლია ამ ყველაფერს დავუმატოთ, რომ კიდევ უფრო მეტად ეჭვიანი უნდა ვიყოთ იმ მთავრობის მიმართ, რომელიც ქირაობს სამ მილიონ კბილებამდე შეიარაღებულ ადამიანს. ეს ის დამოკიდებულებაა, რომელსაც კლასიკური ლიბერალიზმი ნერგავს. ასეთი აზროვნება თავისუფლებისაკენ გადადგმული ნაბიჯია, რომელიც ადამიანს და საზოგადოებას აძლევს შესაძლებლობას, რომ საკუთარი ცხოვრება განაგოს.

ჩვენ დაუსრულებლად შეგვიძლია ჩამოვთვალოთ დამფუძნებელი მამების ვითომდა "ანტისახელისუფლო” განცხადებები. სწორედ მათ ჩამოაყალიბეს კლასიკური ლიბერალიზმის თეორიები საზოგადოებრივი საქმიანობის შესახებ. მაგრამ ეს თეორიები მე-18 საუკუნის შუა და ბოლო პერიოდში, ახალი ტიპის აბსოლუტიზმის გავლენის ქვეშ მოექცა, რომლის წინასწარმეტყველიც რუსო გახლდათ. მისი აზრით, დემოკრატიული მთავრობა ხალხის საზოგადო ნებას გამოხატავდა და ამიტომ ყოველთვის მართალი იყო. შესაბამისად, ხელისუფლებას აბსოლუტური, ცენტრალიზებული ძალაუფლება უნდა ჰქონოდა, რომელიც ჭარბად შეიარაღებულ და ერთგვაროვან ეგალიტარულ
ეროვნულ სახელმწიფოებზე გავრცელდებოდა.

მეოცე საუკუნე რუსოს ხანა იყო. ხოლო მარქსისა და კეინსის ეტატისტური მოძღვრებების მეშვეობით, ის ყველაზე სისხლიან საუკუნედ იქცა ადამიანთა ისტორიაში. ხელისუფლებაზე ამდროის შეხედულებანი მკვეთრად უპირისპირდება კლასიკურ ლიბერალურს. მათი მიხედვით საზოგადოებას საკუთარი თავის მართვა არ შეუძლია. საზოგადო ნების მიუხედავად, პროლეტარიატის ინტერესები იქნება ეს თუ ადამიანთა ეკონომიკური გეგმები, ხელისუფლებაში საჭიროა ერისა და მისი მეთაურის ორგანიზება და განსახიერება. არადა, სწორედ ასეთი იყო შეხედულება ხელისუფლების შესახებ, რომელსაც დამფუძნებელი მამები დესპოტურად მიიჩნევდნენ და ცდილობდნენ, რომ აღმოეფხვრათ, სანამ ის ფესვებს გაიდგამდა.

რა თქმა უნდა, დამფუძნებელ მამებს სრული წარმატება არ მოუპოვებიათ. ომიანობის ორმა საუკუნემ, ეკონომიკურმა კრიზისებმა, ცუდად გააზრებულმა საკონსტიტუციო შესწორებებმა, ხელისუფალთა უზურპაციამ, კონგრესის დათმობებმა, და იურიდიულმა იმპერიალიზმმა, ბიძგი მისცა ხელისუფლების ისეთი ფორმის ჩამოყალიბებას, რომელიც როგორც დამფუძნებელი მამების გეგმას, ისე კლასიკურ ლიბერალიზმს მნიშვნელოვნად ეწინააღმდეგებოდა. დღესდღეობით ფედერალურ ხელისუფლებას, რომელსაც სათავეში პრეზიდენტი უდგას, პრაქტიკულად განუსაზღვრელი შესაძლებლობები აქვს, რომ დააწესოს გადასახადები, არეგულიროს, აკონტროლოს, და ხალხის
ცხოვრებაზე სრულიად დომინირებდეს.

არალიბერალური პრეზიდენტი

როდესაც კონსტიტუცია დაიწერა, ქვეყნის დედაქალაქი ვაშინგტონი, ერთ ბინძურ მდელოს წარმოადგენდა, რამოდენიმე შენობით. ხოლო ამერიკული საზოგადოება – ყველაზე თავისუფალ საზოგადოებას მსოფლიოში. დღეს იგი დედამიწის ზურგზე უმდიდრესი დასახლებაა, რადგან მსოფლიოში უდიდეს ხელისუფლებას მასპინძლობს. ამერიკელთა თავისუფლება კი – სადაო საკითხი გახდა.

შეერთებული შტატების მთავრობის განკარგულებაში, ყველაზე მეტი ადამიანი, რესურსები და ძალაუფლებაა. ის გაცილებით მეტს და გაცილებათ უფრო დეტალურად არეგულირებს ვიდრე, რომელიმე მთავრობა ამ პლანეტაზე. მსოფლიოს ისტორიაში მისი სამხედრო იმპერია, ყველაზე დიდი და გავრცობილია. მის წლიურ საგადასახადო შემოსავლებთან შედარებით, ყოფილი საბჭოთა კავშირის ერთობლივი შემოსავალიც კი ჯუჯად მოსჩანს. ამერიკული ფედერალიზმი ლამისაა ცარიელ სიტყვად იქცა და რეალობასთან საერთო თითქმის აღარაფერი დარჩა. დროდადრო, გაისმის განცხადებები შტატებისათვის ძალაუფლების დაბრუნების შესახებ, ან იმ უფლებამოსილებების აღკვეთის შესახებ, რომელიც დაფინანსებას მოკლებულია. მაგრამ ასეთი განცხადებები სერიოზულად არ უნდა მიიღოთ. სინამდვილეში შტატები ცენტრალური ხელისუფლების დამატებებად იქცა, იმ უფლებამოსილებების მადლით, რომლის გამოც მათ საშუალება უჩნდებათ ქრთამებიც აიღონ და სასურველი პროგრამებიც განახორციელონ. ინდივიდი, ოჯახი, თემი – ეტატისტური დროების წინა საზოგადოების ძირითადი ელემენტები, ფედერალური მთავრობის ყმებამდე დაკნინდნენ და მხოლოდ იმის უფლება გააჩნიათ, რასაც მათთვის ხელისუფლება იმეტებს. ისინი იძულებულნი არიან, საყოველთაო კოლექტივისტური წესრიგის ფარგლებში იმოქმედონ. სამწუხაროდ ამის შეცვლის სურვილი, ეროვნული მასშტაბის არც ერთ პოლიტიკურ ფიგურას, ჯერჯერობით არ გასჩენია.

საზოგადოების უკმაყოფილება

მიუხედავად ყველაფრისა, რეალობა ისაა, რომ ხალხი ასეთი მდგომარეობით უკმაყოფილოა.

ცივი ომის განმავლობაში საზოგადოებას აჯერებდნენ, რომ საკუთარი თავისუფლების დიდი ნაწილი მსხვერპლად გაეღოთ ისეთი მისიისათვის, როგორიც კომუნიზმის დამარცხება წარმოადგენდა. მანამდე კი იყო პირველი მსოფლიო ომი, დეპრესია და მეორე მსოფლიო ომი. ამ საუკუნეში მხოლოდ ორჯერ გახდა შესაძლებელი, გვეცხოვრა ისეთი კრიზისების გარეშე, რომელთა დროს ხელისუფლებას, დამფუძნებელი მამების მიერ მოცემული გარანტიების შეზღუდვის უფ ლება გააჩნდა.

ამის შედეგად, საზოგადოების აზრი ახლა სახელისუფლებო ძალაუფლების შემცირებას მხარს მხურვალედ უჭერს. პრაქტიკულად, ამ ქვეყანაში ყველა პოლიტიკოსს, რომელსაც არჩევნებში გაუმარჯვია, ამომრჩევლებისათვის პირობა აქვს მიცემული, რომ ამ მიმართულებით რაიმეს გააკეთებდა. თუმცაღა შედეგები, ნაკლებად შთამბეჭდავი იყო. 80-იან წლებში რესპუბლიკური პარტიის გამარჯვების შემდეგ გადასახადები და ხარჯები გაცილებით გაიზარდა. გაიზარდა უცხოური დახმარების ბიუჯეტიც. სახელმწიფოს რეგულირება უფრო ყოვლისმომცველი გახდა, ვიდრე ოდესმე. რესპუბლიკელების საკანონმდებლო ინიციატივებმა – ფერმების, გაშვილების თუ სამედიცინო დახმარების შესახებ, ხელისუფლების ძალაუფლება კი არ შეკვეცა, არამედ გაზარდა.

ყოველივე ამას ბევრი მიზეზი აქვს, მათგან არცთუ უმნიშვნელოა კონგრესის მმართველთა ორპირობა და მათი მოკავშირე კონსერვატიული პრესის ნიჭიერება, რომელიც მათ იდეოლოგიურ მხარდაჭერას უწევს. ჯერ, თავად ახალარჩეული რესპუბლიკელები, რომლებსაც მედია ახასიათებს, როგორც იდეოლოგიის დამცველებს, იმსახურებენ გაკიცხვას, რადგან მოწინააღმდეგე მონსტრებთან დასაპირისპირებლად, თანმიმდევრული ფილოსოფიური ლოგიკა აკლიათ.

მაგალითისთვის განვიხილოთ დაბალანსებული ბიუჯეტის შემთხვევა. ყოველი პოლიტიკოსი სახელისუფლებო ძალაუფლების შემცირებას ითხოვს. ახალბედები ირწმუნებიან, რომ მხარს ამასვე დაუჭერენ. მაგრამ მათ საქმეში დაუყოვნებლივ ცხვირს ყოფენ პოლიტიკური ჯგუფები.

როდესაც ახალბედები გადასახადების შემცირებას მოითხოვენ, ელიტის წარმომადგენლები დააცხრებიან მათ და მიუთითებენ, რომ ეს საბიუჯეტო დეფიციტს გაზრდის. შესაბამისად, ახალბედები მაშინვე დგებიან პრობლემის წინაშე – როგორ შეუსაბამონ თავიანთი ფინანსური კონსერვატიზმი, მათსავე სურვილებს გადასახადების შემცირების შესახებ?

გაუგებრობა ინტელექტუალური შეცდომისაგანაა გამოწვული. პირველობა ხელისუფლების შეკვეცას უნდა მიენიჭოს. ეს ნიშნავს, რომ გადასახადები უნდა შემცირდეს ყველგან, ყოველთვის და რაც შეიძლება მეტად. კლასიკურ ლიბერალიზმში კარგად განსწავლულებმა იციან, რომ ხელისუფლებებს შეუძლიათ გამოიყენონ დაბალანსებული ბიუჯეტი და ამავდროულად, შეინარჩუნონ როგორც საკუთარი აპარატის რიცხოვნული სიდიდე, ისე მზარდი გავლენა. მაღალი გადასახადები, როგორც წესი დეფიციტს არ ამცირებს და თუკი მაინც ახერხებს, ეს დიდხანს არ გაგრძელდება. ფედერალური ბიუჯეტი შინამეურნეობის საბუღალტრო ჩანაწერების წიგნი არაა. ის გიგანტური
გადამანაწილებელი მანქანაა.

ეს ფაქტი კლასიკური ლიბერალიზმის ინტელექტუალური ტრადიციის შორსმჭვრეტელობას წარმოაჩენს. ხელისუფლებას არა აქვს სხვა ძალაუფლება და სხვა რესურსები გარდა იმისა, რასაც ის უპირველეს ყოვლისა ხალხისაგან იღებს.

კერძო საწარმოთაგან გასხვავებით, ხელისუფლებას რაიმეს შექმნა არ შეუძლია. ყველაფერი, რაც მას აქვს, მან კერძო წარმოებიდან უნდა ამოიღოს. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მე-18 საუკუნისა და მე-19 საუკუნის უდიდეს მონაკვეთში კარგად იყო გაგებული, დავიწყებულ იქნა 20 საუკუნეში, რომელმაც სახელი გაითქვა სოციალიზმით, ეტატიზმით, უძრაობით, ნაციზმით, კომუნიზმით, ტოტალური ომებით, მუდმივი სოციალური რეფორმიზმით, რუზველტისეული ე.წ. "ახალი ლიბერალიზმის”, რაც სინამდვილეში კარგად ნაცნობი "ძველი სოციალიზმი” იყო და საყოველთაო კეთილდღეობის დამკვიდრების სხვა მცდელობებით.

ნასწავლი გაკვეთილები

ოცდამეერთე საუკუნეს გარიჟრაჟზე, უპრიანია გავარკვიოთ თუ რა გვასწავლა განვლილმა წლებმა?

სოციალიზმის ყველაზე მნიშვნელოვანი უარყოფა, ლუდვიგ ფონ მიზესისაგან მომდინარეობს. 1922 წელს გამოქვეყნებულმა მისმა თხზულებამ "სოციალიზმი” კარგი ადამიანები, ცუდი დოქტრინებისაგან შემოაბრუნა. ეს ნაშრომი არასოდეს უარუყვია იმ ათასობით მარქსისტსა და ეტატისტს, რომლებიც მას ეცნობოდნენ. ამ წიგნისათვის, მიზესი წინასწარმეტყველად მოინათლა, თავად იმ სოციალ-დემოკრატების მიერ, რომლებიც წლების მანძილზე აკრიტიკებდნენ მას.

ურფო ნაკლებად ცნობილია თხზულება, რომელიც სამი წლის შემდეგ გამოჩნდა. ეს იყო ლუდვიგ ფონ მიზესის წიგნი "ლიბერალიზმი”. ამჯერად, რაკი მან ერთხელ უკვე შეუტია ეტატიზმს, საჭიროდ ჩათვალა აზრი გამოეთქვა ალტერნატივების შესახებაც. ეს იყო ყველა თაობის კლასიკური ლიბერალური პროგრამების პირველი მასშტაბური რეკონსტრუქცია.

თავისი წიგნის წინასატყვაობაში მიზესმა აღნიშნა, რომ მე-18 და მე-19 საუკუნეების ყალიბის ლიბერალიზმმა უდიდესი შეცდომა დაუშვა. იგი ცდილობდა არამარტო მატერიალურ სამყაროზე, არამედ სულიერ საკითხებზეც ესაუბრა. მიზესი აღნიშნავდა, რომ ლიბერალებმა, უმრავლეს შემთხვევაში საკუთარი თავი ეკლესიას დაუპირისპირეს, რისი უარყოფითი შედეგი იყო თავისუფალი ბაზრისა და თავისუფალი ვაჭრობის წინააღმდეგ ეკლესიის განწყობა.

ამგვარი საპირისპირო ეფექტის თავიდან ასაცილებლად, მიზესმა ნათელი მოჰფინა ლიბერლიზმის განმარტებას. იგი ამბობს, რომ "ლიბერალიზმი" დოქტრინაა, რომელიც ერთობლიობაში სწავლობს ადამიანთა მიწიერ ყოფას. ის გარდა გარეგანი წინსვლისა და მატერიალური კეთილდღეობისა, მხედველობაში არაფერს იღებს. მათ შორის, არც ადამიანთა შიდა, სულიერ თუ მეტაფიზიკურ მხარეს.

ცხადია ადამიანთა ცხოვრება უფრო მეტია, ვიდრე ჭამა-სმა და რაიმე მატერიალური ფასეულობების შეძენა. სწორედ ამიტომ ლიბერალიზმს არც უცდია ცხოვრების სრულყოფილ თეორიად წარმოეჩინა თავი. ამის გამო, ის არ შეიძლება თეოლოგებისა და კონსერვატების მიერ იყოს გაკენწლილი, მით უფრო, რომ ის წმინდა, საერო იდეოლოგიაა და მხოლოდ ისეთ საკითხებს ეხება, რომლებიც ყოფიერ ურთიერთობებს შეესაბამება და სხვას არაფერს. მიზესის ლიბერალიზმში არაფერია ისეთი, რაც რელიგიური ადამიანისათვის მიუღებელი იქნებოდა, რადგან მიზესი იზიარებს, რომ საზოგადოების ყოფიერი კეთილდღეობა მორალურად მიუღებელი არაა.

კიდევ ერთი ცვლილება, რომელიც მიზესმა ტრადიციული ლიბერალიზმის დოქტრინაში შეიტანა, ეს იყო ეკონომიკის კაპიტალისტურ წესრიგთან მისი პირდაპირი დაკავშირება. ძველი ლიბერალიზმი, ძალიან ხშირად ბრწყინვალედ იცავდა თავისუფალ სიტყვას და თავისუფალ პრესას, მაგრამ თითქმის სრულებით უგულვებელყოფდა მის ყველა მნიშვნელოვან ეკონომიკურ შემადგენელს.

მიზესის მიერ ლიბერალიზმისა და კაპიტალიზმის პირდაპირმა დაკავშირებამ, დიდი წვლილი შეიტანა ლიბერალთა პოზიციის იმ ყალბი ფორმისაგან გამიჯვნაში, რომელიც ამერიკასა და ევროპაში მანამდე არსებობდა. ეს ყალთაბანდური ლიბერალიზმი აცხადებდა, რომ სამოქალაქო თავისუფლებები და სოციალიზმი შესაძლოა თავსებადი ყოფილიყო. მაგრამ მიზესი ამტკიცებდა, რომ თავისუფლება განუყოფელია. თუ ხელისუფლება დიდი და საკმარისად ძლევამოსილია, რომ ვაჭრობის თავისუფლება შეაჩეროს, დაბეჭდოს ფული, ან დააფინანსოს მასობრივი საზოგადოებრივი სამუშაოები, იქ უკვე ერთი ნაბიჯია დარჩენილი, რომ მან სიტყვისა და პრესის კონტროლი დაიწყოს და საერთშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტებში ჩაერთოს.

საკუთრება

ლუდვიგ ფონ მიზესის ყველაზე ცნობილი ფრაზა, რომელმაც მსოფლიო ინტელიგენცია ერთდროულად კიდეც გააოგნა და სულიც შთაბერა, იყო: "თუ ლიბერაზმის პროგრამას ერთი სიტყვით გადმოვცემთ, ეს იქნება – საკუთრება”. საკუთრებაში, მიზესი გულისხმობდა არა მარტო საზოგადოების ყველა დონეზე კერძო საკუთრებას, არამედ თავად მესაკუთრეების მიერ მის კონტროლსაც. ამ ერთი მოთხოვნით ცხადი ხდება, რომ საკუთრება და მასზე კონტროლი, კერძო პირების ხელში უნდა იყოს, ჩვენ შეგვიძლია დავინახოთ თუ რაოდენ აუცილებელია, რომ ხელისუფლება მნიშვნელოვნად იყოს შეზღუდული. თუკი ხელისუფლებას შეუძლია იმუშაოს მხოლოდ იმ რესურსების დახმარებით, რომელსაც იგი სხვებისაგან იღებს, და თუკი ყველა რესურსი, კერძო პირების და ჯგუფების საკუთრებასა და განაკრგულებაში იქნება – ხელისუფლება შეზღუდულია.

თუკი კერძო საკუთრება დაცულია, ჩვენ შეგვიძლია ჩავთვალოთ, რომ საზოგადოება ყველა სხვა საკითხში ასევე თავისუფალი და წარმატებულია. საზოგადოებას არ შეუძლია მართოს საკუთარი თავი, თუკი საკუთრებას, თავად მისი წევრები არ ფლობენ და განკარგავენ. ამის საპირისპიროდ, თუკი საკუთრება ხელისუფლების ხელშია, მის მიერ საზოგადოების მართვა კატასტროფული შედეგებით დამთავრდება.

თუკი კერძო საკუთრება მკაცრადაა დაცულია, ხელისუფლება ვერ ისარგებლებს სოციალური კრიზისით, რომ გაზარდოს ძალაუფლება, როგორც ამას იგი აკეთებს ომების, დეპრესიებისა და ბუნებრივი კატასტროფების დროს.

თავისუფლება

ლიბერალური საზოგადოების მეორე ბურჯი, როგორც მიზესი ამბობს, არის თავისუფლება. ანუ ადამიანები, არც ერთმანეთის მონები არიან და არც ხელისუფლების. არამედ ისინი საკუთარ თავს განაგებენ და შეუძლიათ საკუთარი ინტერესების დაკმაყოფილებას თავისუფლად ესწრაფონ მანამ, სანამ ისინი სხვისი საკუთრების უფლებებს არ შელახავენ. მეტად მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ მშრომელებს აქვთ თავისუფალი არჩევანის უფლება, – მათ აქვთ შესაძლებლობა კონტრაქტი ნებისმიერ დამქირავებელთან გააფორმონ, ან თავად გახდნენ დამქირავებლები.

საკუთრებისა და თავისუფლების შერწყმით, ადამიანებს შესწევთ ძალა და უნარი, ყველა მნიშვნელოვანი თვისება გამოავლინონ და თავისი საკუთრება დაიცვან. მე შემიძლია ჩემ საკუთრებასთან ახლოს არ მივუშვა სხვა, ისევე როგორც მას შეუძლია არ მიმიშვას მე. არავინაა ვალდებული ივაჭროს ჩემთან, და არც მე ვარ ვალდებული ვივაჭრო სხვასთან. ეს უარის, ანუ განზე გადგომის უფლებაა და ის ზოგადად ვაჭრობის უფლებასთან ერთად, სოციალური მშვიდობის გასაღებია. თუკი ჩვენ არ შეგვიძლია შევარჩიოთ ჩვენი თანამშრომლობის ფორმა, ჩვენ არა ვართ თავისუფალნი.

გაერთიანებების თავისუფლების შეზღუდვამ, განსაკუთრებით ე.წ. დისკრიმინაციის საწინააღმდეგო კანონების ფორმით, რისი საუკეთესო მაგალითია ანტი-ტრესტული კანონმდებლობა, სოციალური წინააღმდეგობების ზრდა გამოიწვია. ასეთი კანონები საზოგადოების კლასიკურ ლიბერალურ ხედვას არ შეესაბამება. პროფესიული კავშირების მსგავსი ძალდატანებითი გაერთიანებები, ასევე არ შეიძლება სასარგებლო იყოს, არც მასში მონაწილე მხარეებისათვის, არც მთელი საზოგადოებისათვის.

ამ თემის ირგვლივ ყოველი მსჯელობა, აუცილებლად წინ წამოწევს თანასწორობის საკითხს. აქ კიდევ ერთ გაუმჯობესებას ვხვდებით, რომელიც მიზესმა, ლიბერალიზმის წინარე მოდელებთან შედარებით შემოიტანა. ადრეული ლიბერალები ზედმეტად იყვნენ შეყვარებულნი თანასწორობის იდეაზე, და არა მარტო იურიდიული გაგებით, არამედ რელურად იმედოვნებდნენ და ძალისხმევას არ აკლებდნენ, რომ შეექმნათ საზოგადოება კლასების გარეშე, რაც უაზრობად მოსჩანს.

როგორც მიზესმა ბრძანა "კაცობრიობის ყოველი ძალისხმევა, რომელიც მიმართული იქნება ადამიანების გათანაბრებისაკენ – განწირულია. ადამიანები არიან და ყოველთვის უთანასწორონი იქნებიან”. მისი მტკიცებით არ შეიძლება, რომ ადამიანებს ერთნაირი სიმდიდრე, ან თუნდაც ერთნაირი შესაძლებლობები მიეცეთ გამდიდრებისათვის. ყველაზე საუკეთესო, რაც საზოგადოებამ თავის წევრებს შეუძლია გაუკეთოს ისაა, რომ დააწესოს საურთიერთობო წესები, რომლებიც მის საზღვრებში იმოქმედებენ. ეს
კანონები, ხელისუფალთა ჩათვლით არავის გამოარჩევს.

მადლობა ღმერთს ყოველთვის იქნება მდიდარი, და ასევე ყოველთვის იქნება ღარიბი. ეს მოსაზრებები, რა თქმა უნდა არ შემოიფარგლება, რომელიმე კერძო საზოგადოებით და გარემოებებით, მაგრამ პოლიტიკის მხრიდან, სავსებით უგულვებელყოფილია. საერთოდ კი, ადამიანური მოწყალების და არა მთავრობის საქმეა, რომ იზრუნოს ღარიბებზე, და დაიცავს ისინი დემაგოგიური პოლიტიკური კამპანიებისაგან, რომლებიც ძირითად თავისუფლებებს ემუქრებიან.

ლიბერალურ საზოგადოებაში ხელისუფლება არ ერევა ინდივიდების ურთიერთობებში; არ ილტვის, რომ რაიმე ფორმით გადაანაწილოს არსებული სიმდიდრე; არ ანიჭებს უპირატესობას, რომელიმე ცალკეულ რეგიონს ან ტექნოლოგიურ ჯგუფს; არ ავლებს ზღვარს მშვიდობიან მანკიერებასა და სიკეთეს შორის. ცენტრალური ხელისუფლება არანაირად არ მართავს საზოგადოებას ან ეკონომიკას.

მშვიდობა

კლასიკური ლიბერალიზმის მესამე ბურჯი მშვიდობაა. ეს იმას ნიშნავს, რომ ომისადმი მხოლოდ სიძულვილი შეიძლება არსებობდეს, და როცა ომი მაინც იჩენს თავს, ის არ შეიძლება აღქმულ იქნეს, როგორც გმირული მოვლენა, ის ყველასათვის ტრაგიკული ფაქტია. ჩვენ ჯერ კიდევ ვისმენთ, თუ რაოდენ კარგია ომი ეკონომიკისათვის. რენდოლფ ბურნე ამბობდა, რომ "ომი სახელმწიფოს ჯანმრთელობაა”. თუმცა, იგი ყველგან და ყოველთვის ფლანგავს და ანგრევს რესურსებს.

ასევეა იმპერია. ამერიკელები წინააღმდეგობას უწევდნენ გადამთიელი საბჭოელების გამოჩენას თავიანთ ნახევარსფეროში. მაგრამ ჯერ კიდევ არავინ დაფიქრებულა, თუ როგორ გრძნობენ იაპონელები თავს იაპონიაში, როდესაც იქ ამერიკელთა დიდი სამხედრო დანაყოფები იმყოფებიან.

კი მაგრამ ეს ჯგუფები და გემები, თუ თვითმფრინავები და ატომური იარაღი "იცავს” იაპონიას? ვისგან? არა, ჩვენ, უბრალოდ, ვაგრძელებთ ამ ქვეყნის ოკუპაციას მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ.

თუ გსურს რომ ადამიანის ნამდვილი ბუნება შეიცნო, დაივიწყე ის, რასაც იგი საკუთარი თავის შესახებ ამბობს და დაუკვირდი მის დამოკიდებულებას, სხვა ადამიანების მიმართ. ეს პრინციპი ხელისუფლების შემთხვევაშიც ამართლებს. ჩვენ შეგვიძლია დავივიწყოთ მთავრობის განცხადებები, და მარტივად შევხედოთ თუ როგორ ეპყრობა იგი სხვებს. კლასიკური ლიბერალური სახელმწიფო ისაა, რომელიც იცავს საკუთარი მოქალაქეების უფლებას ივაჭრონ უცხო ქვეყნებთან. ის არანაირ საერთაშორისო კონფლიქტს არაა მოწყურებული. არც იმას მოითხოვს, რომ საკუთარი ქვეყნის წარმატებული მწარმობლების პროდუქცია, ვინმემ ძალით შეიძინოს.

ნამდვილი ლიბერალური მთავრობის მესვეურნი სხვა ქვეყნის მთვრობებს დახმარებებს არ უგზავნიან, არ ქრთამავენ, არ ატუსაღებენ, ან კლავენ მათ მმართველებს. არ აძლევენ მითითებებს სხვა მთავრობებს, თუ როგორი სახელმწიფო უნდა ჰქონდეთ, ან როგორ ჩაერთონ გლობალურ წესრიგში და მსოფლიოში თავისი უფლებები გამოხატონ. თუმცა, სწორედ ამ ქმედებებს მიმართავს აშშ 1930 წლიდან მოყოლებული. ჩვენი მმართველები ფიქრობენ, რომ მათ აუცილებლად უნდა მოქრთამონ, ან დაბომბონ ვინმე, ან ეს ორივე ერთდროულად გააკეთონ. სხვა შემთხვევაში ჩვენ შეიძლება ღრმა იზოლაციონიზმში ჩავვარდეთ.

ჯონათან ქვითნიმ, ამერიკის საგარეო პოლიტიკა ასეთნაირად დაახასიათა _ იგი გვთხოვს წარმოვიდგინოთ, რომ ყოველ რამოდენიმე თვეში ჩვენ სეირნობას ვიწყებთ კორპუსებში და ვაკაკუნებთ ყოველ კარზე. ერთ სახლთან ჩვენ მეზობელს ვუცხადებთ ”მე შენ მომწონხარ, ინებე 1000 დოლარი”. შემდეგ კართან, ჩვენ იგივეს ვაკეთებთ. მაგრამ მესამე სახლთან ჩვენ ვამბობთ ”მე შენ არ მომწონხარ, მე შენ არ დაგეხმარები”. შემდეგ ჩვენ მოსაცმელიდან ვიღებთ იარაღს და მას და მის ოჯახს ვხვრეტთ.

ასე დავუყვებით სახლებს, ყოველ რამოდენიმე თვეში, ვურიგებთ რა ფულს ზოგიერთს, ზოგიერთს კი – სიკვდილს, ხოლო გადაწყვეტილებებს არა რაიმე წესის, არამედ იმ დროისათვის ჩვენი ინტერესებისდა მიხედვით ვიღებთ”. ჩემი აზრით, მაინცადამაინც პოპულარულნი არ უნდა ვიყოთ. შეიძლება დაფიქრდე იმაზე, რომ შემდეგში შენ შეიძლება ნახო "ანტი-ამერიკული” გამოსვლა ტელევიზიით. მისი მონაწილე ხალხი შეიძლება იღებდეს კიდეც ჩვენ დახმარებას, მაგრამ ისინი აგრეთვე შეიძლება ფიქრობდნენ, რომ შეიძლება აღმოჩნდნენ ჩვენი "გულისხმიერი” ჩარევის მორიგი ობიექტები: ერაყის, ჰაიტის, სომალის შემდეგ.

კლასიკური ლიბერალიზმისათვის საერთაშორისო პოლიტიკა, სულაც არ არის უცხო. ის შეიძლება გამოიხატოს ჯორჯ ვაშინგტონის სიტყვებით, "ვაჭრობა ყველასთან, მაგრამ ძალმომრეობა – არავის მიმართ”.

დაბრუნება ანუ ხელახლა დამკვიდრება

ეს სამი ელემენტი – საკუთრება, თავისუფლება და მშვიდობა – ლიბერალიზმის პროგრამის საფუძველს წარმოადგენს. ისინი იმ ფილოსოფიის ბირთვს წარმოადგენენ, რომელმაც შეიძლება, ჩვენი დაკარგული სოციალური სტაბილურობა და კეთილდღეობა აღადგინოს.

მე, აქ ლიბერალიზმის პროგრამის მხოლოდ ზედაპირული მიმოხილვა გავაკეთე. ძალიან ბევრია სათქმელი მონეტარულ პოლიტიკაზე, სავაჭრო ხელშეკრულებებზე, სოციალური დაზღვევის სქემებზე და ასე შემდეგ. მაგრამ თუკი, ჩვენი პოლიტიკური კლასი გაიგებს თავისუფლების, საკუთრებისა და მშვიდობის არსს, ჩვენ თავს გაცილებით კარგად ვიგრძნობთ, და მე უფრო მყარად ვიქნები დარწმუნებული იმაში, რომ შემდეგი თაობა, რომელიც ჩვენი ქვეყნის დედაქალაქში, ვაშინგტონში მოვა, თვალყურს მიადევნებს და
მოუფრთხილდება ამ ჯილდოს – თავისუფლებას.

"ლიბერალიზმი” _ წერდა მიზესი, "ცდილობს მისცეს ადამიანებს, მხოლოდ ერთი რამ, მშვიდობიანი, შეუზღუდავი სწრაფვა ყოფიერი კეთილდღეობისაკენ, დაიცვას ისინი გარე საფრთხისაგან და ტანჯვისაგან, სოციალური ინსტიტუტებს შესაძლებლობების ფარგლებში. შეამციროს მწუხარება და გაიზარდოს ბედნიერება, ეს არის მისი მიზანი”.

იმუშავებს კი კლასიკური ლიბერალიზმი ჩვენს დროში? დაფიქრდით დღევანდელი საზოგადოების საკამათო საკითხებზე. სადღეისოდ ცხოვრების ნებისმიერი სფერო, რომელშიც ჩართულია ადამიანი, სახელმწიფოს ჩარევის რომელიმე ფორმითაა შეზღუდული. დღევანდელი კონფლიქტები, ერთადერთი სურვილის გარშემოა თავმოყრილი, რომ ერთმა, მეორის საკუთრება რამენაირად ხელში ჩაიგდოს და ამისათვის პოლიტიკური ძალადობრივი მეთოდები გამოყენოს. იქნება კი ჩვენი საზოგადოება უფრო მშვიდობიანი და წარმატებული, თუკი იგი ლიბერალურ პროგრამას ამოირჩევს? ეს კითხვა ამ შემთხვევაში თავისთავს პასუხობს.

ახლა კი უკან მივუბრუნდეთ ჩემს ოცნებას. მე არ ვიცი და არც მაინტერსებს საპრეზიდენტო პოლიტიკური კამპანიები, რადგან ისინი არაფერს ნიშნავენ. ჩემი თავისუფლება და საკუთრება იმდენად დაცულია, რომ გულახდილი თუ ვიქნები, არა აქვს მნიშვნელობა ვინ გაიმარჯვებს. მაგრამ იმისათვის, რომ ამ მიზანს მივაღწიოთ, არცერთ ჩვენთაგანს არ შეუძლია თავი აარიდოს ჩვენი დროის პოლიტიკურ, ან ინტელექტუალურ ბატალიებს. ერთხელაც იქნება, ამ ქვეყანაში კლასიკური ლიბერალიზმის ხედვა ხელახლა დაფუძნდება, მე მჯერა, ეს შესაძლებელია და ასეც იქნება, ჩვენ არ გვაქვს დასვენების უფლება

ფრიდრიხ ოგიუსტ ფონ ჰაიეკი – “ცოდნის გამოყენება საზოგადოებაში”

NaTia — Sun, 17 Apr 2011 16:19:44 GMT

ახალი ეკონომიკური სკოლა – საქართველო. თავისუფლების ბიბლიოთეკა – ტომი IV. ინტელექტუალები, განათლება და თავისუფლება

ფრიდრიხ ოგიუსტ ფონ ჰაიეკი – "ცოდნის გამოყენება საზოგადოებაში”

(გამოქვეყნდა 1945 წ.)

თარგმნა დავით ხანთაძემ

I

რაში მდგომარეობს პრობლემა, რომლის გადაწყვეტაც გვსურს, როდესაც რაციონალური ეკონომიკური წესრიგის დამკვიდრებას ვცდილობთ?

ყველაზე გავრცელებული მიდგომის მიხედვით, პასუხი სრულიად მარტივია: თუ სათანადო ინფორმაციას სრულად ვფლობთ, თუ შეგვიძლია, რომ პრეფერენციების მოცემულ სისტემას დავეყრდნოთ და თუ ხელმისაწვდომი საშუალებების შესახებ სრულყოფილ ცოდნას ვფლობთ, მაშინ გადასაწყვეტი მხოლოდ ლოგიკური ხასიათის პრობლემა დაგვრჩება. შესაბამისად, პასუხი კითხვაზე, თუ რაში მდგომარეობს არსებული საშუალებების საუკეთესო გამოყენება, ჩვენსავე დაშვებებში იგულისხმება. პირობები, რომელშიც პრობლემები ოპტიმალურად წყდება, სავსებით შესაძლებელია, რომ მათემატიკური ფორმით ჩამოყალიბდეს, ანუ ნებისმიერი ორი სახის საქონლის ან საწარმოო ფაქტორის ურთიერთჩანაცვლების ზღვრული ნორმა მათი ნებისმიერი გამოყენებისას ერთი და იგივე უნდა იყოს.

როგორც არ უნდა იყოს, დანამდვილებით შეიძლება ითქვას, რომ ეს საზოგადოების წინაშე მდგარი ეკონომიკური პრობლემა არ არის. ზემოხსენებული ლოგიკური პრობლემის გადასაწყვეტად შემუშავებული ეკონომიკური გათვლები მართალაც რომ იყოს საზოგადოების ეკონომიკური პრობლემის მოგვარების გზაზე გადადგმული მნიშვნელოვანი ნაბიჯი, საკუთრივ პრობლემის გადაწყვეტად მაინც არ შეიძლება ჩაითვალოს. მიზეზი კი იმაშია, რომ "მონაცემები”, რომლებსაც ეკონომიკური გათვლები ეყრდნობა და მთელ საზოგადოებას მოიცავს, ვერასოდეს იქნება "ხელმისაწვდომი” ცალკეული გონისთვის, რომელიც ყველა შესაძლო შედეგის განჭვრეტას შეძლებდა და ამ სახით ხელმისაწვდომი ვერც ვერასოდეს იქნება.

რაციონალური ეკონომიკური წესრიგის პრობლემის თავისებურება სწორედ იმით არის განპირობებული, რომ ცოდნა იმ გარემოებების შესახებ, რომელიც ჩვენ უნდა გამოვიყენოთ, არსებობს არა კონცენტრირებული ან ინტეგრირებული სახით, არამედ მხოლოდ მცირე ნაწილებად გაფანტული, არასრული და ხშირად წინააღმდეგობრივი ცოდნის სახით, რომელიც თითოეულ პიროვნებას გააჩნია. შედეგად, საზოგადოების ეკონომიკური პრობლემა გულისხმობს არა იმას, თუ როგორ უნდა გადანაწილდეს "მოცემული” რესურსები _ თუკი "მოცემული” ნიშნავს, რომ ისინი მოცემულია ცალკეული გონისთვის, რომელიც პრობლემებს არსებული "მონაცემების” გააზრების შედეგად თანმიმდევრულად წყვეტს. პრობლემა, პირველ რიგში, იმის განსაზღვრაშია, თუ როგორ უნდა იქნეს უზრუნველყოფილი საზოგადოების თითოეული წევრისთვის ცნობილი რესურსის ოპტიმალური გამოყენება იმ მიზნებისთვის, რომელთა შედარებითი მნიშვნელობა მხოლოდ აღნიშნულ პიროვნებებს ესმით. ანუ, მოკლედ რომ ითქვას, პრობლემის არსი იმ ცოდნის გამოყენებაშია, რომელსაც ერთიანად არავინ ფლობს.

ამ ძირეული პრობლემის აღნიშნული მახასიათებელი, ვშიშობ, დღევანდელმა დახვეწილმა ეკონომიკურმა თეორიებმა, განსაკუთრებით კი მათემატიკის ინტენსიურმა გამოყენებამ, არათუ ცხადი და გასაგები, არამედ უფრო ბუნდოვანი გახადა. მიუხედავად იმისა, რომ მთავარი პრობლემა, რომლის წარმოჩენაც ამ ნაშრომში მსურს, ეკონომიკური სისტემის რაციონალურ მოწყობას უკავშირდება, მსჯელობისას, კვლავ და კვლავ მომიწევს, რომ გარკვეულ მეთოდურ საკითხებთან მის მჭიდრო კავშირზე მივანიშნო. მრავალი მოსაზრება, რომელთა ჩამოყალიბებასაც ვაპირებ, დასკვნებს წარმოადგენს, რომელთა მიმართებაშიც დასაბუთების სხვადასხვა მიდგომის მოულოდნელი თანხვედრა ხდება. მაგრამ, აღნიშნული პრობლემების ამჟამინდელი ხედვა მაფიქრებინებს, რომ საქმე შემთხვევითობასთან არ უნდა გვქონდეს. მეჩვენება, რომ ეკონომიკურ თეორიასა და ეკონომიკურ პოლიტიკასთან დაკავშირებული მრავალი უთანხმოება საზოგადოების ეკონომიკური პრობლემის არასწორი გაგებიდან გამომდინარეობს. ეს გაუგებრობები კი, თავის მხრივ, ბუნების მოვლენებთან მიმართებაში ჩვენ მიერ ჩამოყალიბებული მეცნიერული მიდგომების სოციალურ მოვლენებზე გავრცელების მცდარი პრაქტიკით არის განპირობებული.

II
ყოველდღიურ ცხოვრებაში სიტყვა "დაგეგმვით” იმ ურთიერთდაკავშირებული გადაწყვეტილებების ერთობლიობას აღვნიშნავთ, რომელიც ჩვენ ხელთ არსებული რესურსების გადანაწილებას ეხება. ამ გაგებით, ნებისმიერი ეკონომიკური საქმიანობა დაგეგმვას წარმოადგენს და ნებისმიერ საზოგადოებაში, რომელშიც მრავალი ადამიანი თანამშრომლობს, ამგვარი დაგეგმვა, ვინც არ უნდა ახორციელებდეს ინტელექტუალები, განათლება და თავისუფლება მას, გარკვეულწილად იმ ცოდნას უნდა დაეფუძნოს, რომელსაც თავიდან არა მგეგმავი, არამედ ვინმე სხვა ფლობს და რომელიც, როგორმე, მგეგმავის განკარგულებაში უნდა აღმოჩნდეს. იმ განსხვავებული გზების არსებობა, რომელთა მეშვეობითაც იმ ცოდნის გამოყენება ხდება, რომლებზეც ადამიანები საკუთარ გეგმებს აფუძნებენ, ნებისმიერი თეორიისთვის, რომელიც ეკონომიკური პროცესის ახსნას ცდილობს, უმნიშვნელოვანეს პრობლემას წარმოადგენს. ცალკეულ ადამიანებს შორის გაფანტული ცოდნის ოპტიმალური გამოყენების საფუძველზე ქმედითი ეკონომიკური სისტემის შექმნა ეკონომიკური პოლიტიკის მთავარ თუ არა ერთ-ერთ უმთავრეს სირთულეს წარმოადგენს.

აღნიშნული სირთულისაგან თავის დაღწევა უშუალოდაა დამოკიდებული ამავე საკითხთან დაკავშირებული სხვა კითხვის პასუხზე: ვინ უნდა განახორციელოს დაგეგმვა? "ეკონომიკური დაგეგმვის” შესახებ ყველა დავა სწორედ ამ კითხვაზე პასუხის ძიებას უკავშირდება. განხილვის საგანს წარმოადგენს არა ის, თუ რამდენად აუცილებელი ან უსარგებლოა დაგეგმვა, არამედ ის, თუ როგორ უნდა განხორციელდეს იგი: ცენტრალიზებული წესით, ერთიანი სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ მთელი ეკონომიკური სისტემისთვის, თუ მრავალი ცალკეული პიროვნების მიერ.

დაგეგმვა იმ გაგებით, რომლითაც ის თანამედროვე განხილვებში მოიხსენიება, მხოლოდ ცენტრალურ დაგეგმვას, ანუ მთელი ეკონომიკური სისტემის ერთიანი და ყოვლისმომცველი გეგმის მიხედვით გაძღოლას ნიშნავს. მეორე მხრივ, კონკურენცია მრავალი ცალკეული პიროვნების მიერ დეცენტრალიზებულად განხორციელებულ დაგეგმვას გულისხმობს. მათ შორის კომპრომისს, რაზეც ბევრი საუბრობს, თუმცა ცოტას თუ მოსწონს მისი არსებობა, დაგეგმვის უფლების სამეურნეო სინდიკატებზე, ანუ მონოპოლიებზე მინდობა წარმოადგენს.

აღნიშნულ სისტემებს შორის უფრო ეფექტიანი ის იქნება, რომელიც არსებული ცოდნის უფრო სრულფასოვანი გამოყენების საშუალებას მოგვცემს. ეს კი, თავის მხრივ, დამოკიდებულია ან იმაზე, თუ რამდენად შევძლებთ ცენტრალური ხელისუფლების ხელში იმ მთლიანი ცოდნის თავმოყრას, რომელიც სათანადო გადაწყვეტილებების მისაღებად არის საჭირო, მაგრამ მრავალ ცალკეულ პიროვნებას შორის არის გაბნეული, ან იმაზე, თუ რამდენად მოხერხდება ცალკეული პიროვნებების უზრუნველყოფა იმ დამატებითი ცოდნით, რომელიც მათ საკუთარი გეგმების სხვების გეგმებზე მორგების საშუალებას მისცემთ.

III

ერთხელაც ნათელი გახდება, რომ ამ საკითხისადმი მიდგომა განსხვავებული სახის ცოდნაზე იქნება დამოკიდებული; შესაბამისად, ჩვენ მიერ წამოჭრილი კითხვის პასუხი იმაზე იქნება დამოკიდებული, თუ რა ფარდობითი მნიშვნელობა ექნება ცოდნის თითოეულ სახეს; ერთი მხრივ, სავარაუდოდ, ცალკეული პიროვნებების განკარგულებაში არსებულ ცოდნას და, მეორე მხრივ, იმ ცოდნას, რომელსაც შესაბამისი გამოცდილების ექსპერტებისგან შემდგარი სახელისუფლებო სტრუქტურა ფლობს. ამ უკანასკნელის უპირატესობის შესახებ სადღეისოდ გაბატონებული შეხედულება განპირობებულია იმით, რომ ცოდნის ერთმა სახემ, კერძოდ მეცნიერულმა ცოდნამ, საზოგადოების თვალში მეტად მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა და თითქმის დავიწყებას მიეცა ის ფაქტი, რომ იგი ცოდნის ერთადერთი მნიშვნელოვანი სახე სულაც არ არის. შეიძლება ვაღიაროთ, რომ, როცა საქმე მეცნიერულ ცოდნას ეხება, ამ სახის ცოდნას საუკეთესოდ სწორედ შესაბამისი გამოცდილების მიხედვით შერჩეული ექსპერტები ფლობენ – თუმცა ეს მიდგომა, რა თქმა უნდა, გულისხმობს, რომ მთელი სიმძიმე მეტწილად ექსპერტების შერჩევის წესის დადგენის პრობლემაზე გადავა. ამით იმის თქმა მსურს, რომ ექსპერტების შერჩევის წესის დადგენის პრობლემის წარმატებით გადაწყვეტის შემთხვევაშიც კი, იგი ჩემ მიერ განსახილველად წარმოდგენილი უფრო დიდი პრობლემის მხოლოდ მცირე ნაწილს წარმოადგენს.

დღესდღეობით, მოსაზრება, რომ მეცნიერული ცოდნა მთლიანი ცოდნის ჯამს არ წარმოადგენს, თითქმის მკრეხელობად ითვლება. მაგრამ მცირეოდენი ანალიზიც კი გვარწმუნებს, რომ, მიუხედავად არაორგანიზებული ხასიათისა, უეჭველად არსებობს უაღრესად მნიშვნელოვანი ცოდნის სახეობა, რომელსაც ალბათ შეუძლებელია, მეცნიერული ვუწოდოთ ზოგადი წესების ცოდნის მნიშვნელობით. _ ეს დროისა და ადგილის განსაკუთრებული გარემოებების ცოდნაა. სწორედ ამ სახის ცოდნა ანიჭებს უპირატესობას პრაქტიკულად ყოველ პიროვნებას სხვებთან მიმართებაში, რადგან იგი სწორედ იმ განსაკუთრებულ ინფორმაციას ფლობს, რომლის სარფიანი გამოყენება შეიძლება. თუმცა ამისთვის აუცილებელია, რომ ამ ინფორმაციაზე დამოკიდებული გადაწყვეტილებები პირადად მან მიიღოს ან მისი აქტიური მონაწილეობით მოხდეს.

ჩვენ თუნდაც ის უნდა გავიხსენოთ, თუ რამდენი რამის სწავლა გვიხდება ნებისმიერი პროფესიის დაუფლებისას, მას შემდეგ, რაც თეორიული განათლების კურსს დავამთავრებთ; ჩვენი პროფესიული ცხოვრების რაოდენ დიდ ნაწილს ვუთმობთ კონკრეტული გარემოებების შესწავლას და რამდენად მნიშვნელოვანია ნებისმიერ პროფესიაში ადამიანების, ადგილობრივი პირობების და თავისებურებების ცოდნა. ვფლობდეთ და ვიყენებდეთ ინფორმაციას მანქანის შესახებ, რომელიც ბოლომდე დატვირთული არ არის ან რომელიმე ადამიანის რაიმე უნარის შესახებ, რომლის გამოყენება უკეთაა შესაძლებელი, ან ვფლობდეთ ინფორმაციას საქონლის არსებული მარაგის შესახებ, რომლის გამოყენება მომარაგების შეფერხების დროს არის შესაძლებელი, საზოგადოებისთვის იმდენადვე სასარგებლოა, რამდენადაც სხვადასხვა მეთოდების ცოდნა. ყველა, მათ შორის ტვირთის გადამზიდავი, რომელიც სარჩო-საბადებელს ცარიელი ან ნახევრად სავსე გემის მოგზაურობას საკუთარი მიზნებისთვის გამოყენებით შოულობს ან უძრავი ქონებით მოვაჭრე, რომლის ცოდნაც მხოლოდ სწრაფად ცვალებადი შესაძლებლობების გამოყენებაში თუ მდგომარეობს, ან ფასიანი ქაღალდებით მოვაჭრე (არბიტრაგეურ), რომელიც მოგებას სათამასუქო კურსის ლოკალური განსხვავებების ოპტიმალური გამოყენებით ნახულობს, აშკარად სასარგებლო ფუნქციას ასრულებს, რაც სწორედ იმ დროის მონაკვეთში შექმნილი გარემოებების ზედმიწევნით ცოდნას ეფუძნება, რომელიც სხვებისთვის უცნობი რჩება.

უცნაურია, რომ ამ სახის ცოდნას დღეს, ზოგადად, ერთგვარი ამრეზით უყურებენ და თითქმის საძრახისად მიიჩნევა იმ ადამიანის საქციელი, რომელიც თეორიული ან ტექნიკური ცოდნით მასზე უკეთ აღჭურვილ ნებისმიერ ადამიანთან შედარებით უპირატესობას ასეთი სპეციფიკური ცოდნის მეშვეობით აღწევს. კომუნიკაციის ან ტრანსპორტის საშუალებების უკეთესი ცოდნის შედეგად უპირატესობის მიღწევა ხანდახან თითქმის არაკეთილსინდისიერებადაც კი მიიჩნევა, თუმცა საზოგადოების მიერ კომუნიკაციის ან ტრანსპორტის სფეროში არსებული საუკეთესო შესაძლებლობების გამოყენება მეცნიერების უახლესი მიღწევების გამოყენებაზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია. აღნიშნულმა მცდარმა წარმოდგენამ მნიშვნელოვანწილად განაპირობა საზოგადოების უარყოფითი დამოკიდებულება ვაჭრობისადმი, წარმოებისგან განსხვავებით. თვით ეკონომისტებიც კი, რომლებიც საკუთარ თავს წარსულის ტლანქი მატერიალისტური ცრურწმენებისგან დაცულად მიიჩნევენ, მუდმივად იმეორებენ მსგავს შეცდომას, როცა საქმე პრაქტიკულ ცოდნას ეხება, სავარაუდოდ, ეს ასე იმიტომ ხდება, რომ მათ მიერ ასეთი სახის ცოდნა "მოცემულად” მიიჩნევა.

გავრცელებული აზრის თანახმად, ასეთი სახის ცოდნა საყოველთაოდ ხელმისაწვდომი უნდა იყოს და არსებული ეკონომიკური წესრიგის დადანაშაულება ირაციონალურობაში ხშირად იმას ეფუძნება, რომ ეს ინფორმაცია ხელმისაწვდომი არ არის. აღნიშნული შეხედულება უარყოფს ფაქტს, რომ მეთოდი, რომლის მეშვეობითაც ასეთი სახის ცოდნის მაქსიმალური ხელმისაწვდომობა მიიღწევა, სწორედ იმ პრობლემას წარმოადგენს, რომელზე პასუხიც ჩვენ უნდა ვიპოვოთ.

IV

დღესდღეობით, დროის და ადგილის განსაკუთრებული გარემოებების ცოდნის მნიშვნელობის გაუფასურება ცვლილების, როგორც ასეთის, მნიშვნელობის დაკნინებას უკავშირდება. ძირითადი განსხვავება, რომელიც "მგეგმავების”, როგორც წესი, მხოლოდ ვარაუდზე დაფუძნებულ დაშვებებსა და მათი ოპონენტების დაშვებებს შორის არსებობს, პირველ რიგში, ცვლილებების მნიშვნელობას და სიხშირეს ეხება, რაც საწარმოო გეგმების არსებით და ხშირ ცვლილებას აუცილებელს ხდის. რა თქმა უნდა, გრძელვადიანი დეტალური ეკონომიკური გეგმების წინასწარი შედგენა და შემდგომ, მნიშვნელოვანი ეკონომიკური გადაწყვეტილებების მიღების აუცილებლობის გარეშე, მათი მკაცრი დაცვა შესაძლებელი რომ იყოს, მაშინ იმ ყოვლისმომცველი გეგმის შემუშავებაც გაცილებით გაადვილდებოდა, რომელიც მთლიან ეკონომიკურ საქმიანობას მოაწესრიგებდა.

შესაძლოა ძნელი დასაჯერებელია, მაგრამ ეკონომიკური პრობლემები ყოველთვის და მხოლოდ ცვლილებებითაა განპირობებული. სანამ მდგომარეობა უცვლელია ან თუდნაც ისეთია, როგორც მოსალოდნელი იყო, ახალი პრობლემები, რომლებიც გადაწყვეტას მოითხოვს, არ წარმოიშობა და, შესაბამისად, არც ახალი გეგმების ჩამოყალიბების საჭიროება არსებობს. რწმენა, რომ ახლანდელ დროში ცვლილებები ან მათი ყოველდღიური გათვალისწინება ნაკლებად მნიშვნელოვანია, გულისხმობს, რომ ეკონომიკური პრობლემებიც ნაკლებად მნიშვნელოვანი გახდა. ცვლილებების მნიშვნელობის დაკნინება, როგორც წესი, იმ ადამიანებს სწამთ, რომლებიც იმავდროულად ამტკიცებენ, რომ ტექნოლოგიური ცოდნის მზარდმა მნიშვნელობამ ეკონომიკური გააზრების საჭიროება უკანა პლანზე გადასწია.

მართალია, რომ თანამედროვე წარმოების დახვეწილი მექანიზმი მხოლოდ ისეთი გრძელვადიანი ეკონომიკური გადაწყვეტილებების მიღებას ითხოვს, როგორიცაა ფაბრიკის დაარსება ან ახალი ტექნოლოგიური პროცესის შემოღება? მართალია, რომ საწარმოს დაფუძნების შემდეგ ყველაფერი დანარჩენი მეტნაკლებად მექანიკური პროცესია, რომელსაც წარმოების ხასიათი განსაზღვრავს და ცოტა რამ რჩება შესაცვლელი მუდმივად ცვალებად გარემოებებზე მოსარგებად?

გავრცელებული რწმენა, რომ ყველაფერი მართლაც ასეა, რამდენადაც დავადგინე, მეწარმის გამოცდილებით არ დასტურდება. ყოველ შემთხვევაში, კონკურენტულ საწარმოში (და მხოლოდ ასეთი საწარმო შეიძლება იყოს ჩვენთვის საინტერესო) ხარჯების მინიმალურ დონეზე შენარჩუნება მუდმივ ბრძოლას მოითხოვს, რასაც მენეჯერის ენერგიის უდიდესი ნაწილი მიაქვს. რამდენად იოლია უუნარო მენეჯერისთვის იმ შესაძლებლობების გაფლანგვა, რომლებსაც მოგება ეფუძნება და რომ შესაძლებელია, ერთი და იმავე ტექნიკური საშუალებების მიუხედავად, ბიზნესის განსხვავებული ხარჯებით წარმოება, სამეწარმეო სფეროში ბანალური ჭეშმარიტებაა, რაც, როგორც ჩანს, ეკონომისტთა სამყაროში შესაბამის ასახვას ვერ პოულობს. მწარმოებლების და ინჟინრების მკაფიოდ გამოხატული სურვილი, რომ გადაწყვეტილებები მხოლოდ ფულადი დანახარჯებიდან გამომდინარე მიიღონ, იმის ნათელი საბუთია, თუ რა მნიშვნელობა ენიჭება აღნიშნულ ფაქტორებს ყოველდღიური მუშაობისას.

იმის ერთი მიზეზი, ეკონომისტები სულ უფრო და უფრო რატომ უგულებელყოფენ იმ მუდმივ მცირე ცვლილებებს, რომლებსაც, საბოლოო ჯამში, ეკონომიკის მთლიანი სურათის გაუკუღმართება შეუძლიათ, სავარაუდოდ, მათ მიერ სტატისტიკური მონაცემებისადმი მზარდ ინტერესში უნდა ვეძიოთ, რადგან იქ გამოყენებულ აგრეგირებულ მონაცემებს, სწრაფად ცვლად სამყაროსთან შედარებით, მეტი სტაბილურობა ახასიათებს. სტატისტიკური მონაცემების შედარებითი სტაბილურობა ე.წ. "დიდი რიცხვების კანონით” ან შემთხვევითი ცვლილებების ურთიერთგამათანაბრებელი ხასიათით არ შეიძლება აიხსნას, როგორც ამას დროდადრო სტატისტიკოსები აკეთებენ ხოლმე. ჩვენს შემთხვევაში ელემენტთა რაოდენობა სიტუაციის სტაბილიზაციისთვის საკმარისი არ არის. ბაზარზე საქონლის და მომსახურების უწყვეტ მიწოდებას მიმდინარე ვითარებაზე მუდმივი მორგება უზრუნველყოფს. ახალი გადაწყვეტილებები, რომლებიც ყოველდღიურად ჯერ კიდევ წინა დღისთვის უცნობი გარემოებებიდან გამომდინარე მიიღება, გულისხმობს, რომ B დაუყოვნებლივ ერთვება იქ, სადაც A ვეღარ ახერხებს მოთხოვნილების დაკმაყოფილებას. თვით დიდი და კარგად მექანიზებული ქარხანაც კი, მუშაობას ძირითადად იმიტომ აგრძელებს, რომ არსებული გარემო პირობები მას ნებისმიერი მოულოდნელობების გადალახვაში ეხმარება; კრამიტი, საკანცელარიო საგნები თუ სხვა ათასგვარი სახის აღჭურვილობა, რომელსაც საწარმო თვითონ ვერ აწარმოებს, მაგრამ მისი სრულყოფილი მუშაობისთვის არის საჭირო, ბაზარზე იოლად ხელმისაწვდომი უნდა იყოს.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ცოდნა, რომელზეც მე ვსაუბრობდი, მისი ბუნებრივი თავისებურების გამო, არ შეიძლება სტატისტიკურ აღრიცხვას დაექვემდებაროს და, ამდენად, ნებისმიერი ცენტრალური ხელისუფლებისთვის მისი მიწოდება სტატისტიკური მონაცემების სახით შეუძლებელია. სტატისტიკა, რომელიც ასეთმა ცენტრალურმა ხელისუფლებამ უნდა გამოიყენოს, საგნებს შორის არსებული მცირე განსხვავებების უგულებელყოფის შედეგად ყალიბდება, ანუ, როდესაც მსგავს რესურსად ისეთი საგნები მიიჩნევა, რომლებიც ერთმანეთისგან მდებარეობით, ხარისხით და სხვა თვისებებით განსხვავდება, შეიძლება ძალზე მნიშვნელოვანი იყოს ყოველი ცალკეული გადაწყვეტილების მიღებისას. ცხადია, სტატისტიკის მონაცემებზე დაფუძნებული ცენტრალური გეგმა, თავისი ბუნებიდან გამომდინარე, დროის და ადგილის გარემოებების უშუალო გათვალისწინებას ვერ შეძლებს და ცენტრალური მგეგმავი იძულებული იქნება, ისეთი გამოსავალი იპოვოს, რომელიც ამ გარემოებებზე დამოკიდებული გადაწყვეტილებების მიღებას "ადგილობრივი პირობების მცოდნე ადამიანს” დააკისრებს.

V

თუ შევთანხმდებით, რომ საზოგადოების ეკონომიკური პრობლემა დროის და ადგილის განსაკუთრებული გარემოებების ცვლილებებზე სწრაფ მორგებაში მდგომარეობს, მაშინ, ცხადია, საბოლოო გადაწყვეტილებები იმან უნდა მიიღოს, ვინც ამ გარემოებებს კარგად იცნობს, უშუალოდ ფლობს ინფორმაციას როგორც თავად მნიშვნელოვან ცვლილებებზე, ისე მათზე ადეკვატური რეაგირებისთვის საჭირო რესურსებზე. ჩვენ არ უნდა მოველოდეთ, რომ ხსენებული პრობლემა მთელი ცოდნის ცენტრალური ორგანოსთვის მიწოდების გზით გადაწყდება, რომელსაც, ვითომდა სრულყოფილი ცოდნის საფუძველზე, მას შესაბამისი მითითებების მეშვეობით მოაწესრიგებს. პრობლემა მხოლოდ გარკვეული დეცენტრალიზაციის გზით უნდა გადავწყვიტოთ, თუმცა ეს ჩვენს პრობლემას მხოლოდ ნაწილობრივ აგვარებს. დეცენტრალიზაცია გვესაჭიროება იმისთვის, რომ მისი მეშვეობით ადგილისა და დროის განსაკუთრებული გარემოებების ცოდნის უშუალო გამოყენება უზრუნველვყოთ. მაგრამ "ადგილობრივი პირობების მცოდნე ადამიანი” გადაწყვეტილების მიღებას მხოლოდ მის ირგვლივ არსებული გარემო პირობების კარგი ცოდნის საფუძველზე ვერ შეძლებს. მისთვის იმ დამატებითი ინფორმაციის მიწოდება, რომელიც მას ესაჭიროება, რომ საკუთარი გადაწყვეტილებები უფრო დიდი ეკონომიკური სისტემის ცვლილებების მთლიან სტრუქტურას მოარგოს, პრობლემად რჩება.

რა მოცულობის ცოდნა სჭირდება მას აღნიშნული ამოცანის წარმატებით გადასაწყვეტად? მისი უშუალო თვალსაწიერის მიღმა მიმდინარე მოვლენებიდან რომელი უფრო ახდენს გავლენას მის მიერ უშუალო გადაწყვეტილების მიღებაზე და რა უნდა იცოდეს მან მათ შესახებ?

ცოტა რამ თუ ხდება მსოფლიოში, რომელსაც შეიძლება, რომ მის მიერ მისაღებ გადაწყვეტილებაზე რაიმე ზეგავლენა არ ჰქონდეს. მაგრამ მას არც ამ შემთხვევების მიზეზების ამომწურავი ცოდნა სჭირდება და არც მათი მთელი შედეგების ერთობლიობა აინტერესებს. მისთვის სულერთია, თუ რატომ არის გარკვეულ მომენტში გარკვეული სიდიდის ხრახნებზე უფრო დიდი მოთხოვნა ვიდრე სხვაზე, რატომ შეიძლება ქაღალდის ტომრის შოვნა უფრო ადვილად ბრეზენტის ტომარასთან შედარებით ან რატომ გახდა კვალიფიციური სამუშაო ძალის, ან მანქანა-დანადგარის შოვნა უფრო რთული ამა თუ იმ მომენტისთვის. მისთვის მხოლოდ ის არის მნიშვნელოვანი, თუ რამდენად რთულად ან იოლად შეიძლება მათი შეძენა სხვა საგნებთან შედარებით, რომლებიც მას ასევე აინტერესებს, ან რამდენად მეტია ან ნაკლები მოთხოვნა მის მიერ წარმოებულ ან მოხმარებულ სხვადასხვა საგანზე. მას ყოველთვის მხოლოდ მისთვის არსებითი კონკრეტული საგნების შედარებითი მნიშვნელობა აინტერესებს, ხოლო მიზეზები, რომლებიც მათ შედარებით მნიშვნელობას ცვლიან, მას მხოლოდ იმდენად აინტერესებს, რამდენადაც ისინი მისი გარემოს კონკრეტულ საგნებზე ახდენენ ზეგავლენას.

ამ შემთხვევაში გვეხმარება ის, რასაც მე "ეკონომიკური გათვლა” ვუწოდე, რომელიც თუნდაც მაგალითის დონეზე გვაჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება და სინამდვილეში როგორ გვარდება კიდეც აღნიშული პრობლემა ფასების მექანიზმის გამოყენებით. თვით ერთმმართველი გონიც კი, რომელიც სრულად ფლობს მონაცემებს რომელიმე მცირე, თვითკმარი ეკონომიკური სისტემის შესახებ, ვერ შეძლებდა მიზნებსა და საშუალებებს შორის არსებული ყველა იმ კავშირ-ურთიერთობისთვის ყურადღების მიქცევას, რომლებზეც მიღებულმა გადაწყვეტილებამ შეიძლება გარკვეული ზეგავლენა იქონიოს, რადგან რესურსების უკეთ გადანაწილების მიზნით, მუდმივად მცირე შესწორებების შეტანა იქნება აუცილებელი. მართლაც, წმინდა ლოგიკური არჩევანის უდიდესი დამსახურებაა, რაც მრავალგზის დადასტურებულა, რომ აღნიშნული სახის პრობლემის გადაწყვეტას ცალკეული პიროვნებაც კი, მხოლოდ ეკვივალენტურობის ნორმის (ან "ღირებულების”, ან "ჩანაცვლების ზღვრული ნორმის”) შემუშავებით და მუდმივი გამოყენებით შეძლებდა, რაც მწირი რესურსის თითოეული სახეობისთვის ციფრული ინდექსის მინიჭებაში გამოიხატება, რომელიც არა კონკრეტული ნივთის რომელიმე თვისებიდან, არამედ საშუალებებსა და მიზნებს შორის შესაძლო კავშირ-ურთიერთოებების მთლიანი სტრუქტურიდან გამომდინარეობს და კონკრეტული ნივთის მნიშვნელობას ანარეკლის ან კონცენტრირებული სახით წარმოაჩენს. ნებისმიერი მცირე ცვლილებისას მან მხოლოდ ეს რაოდენობრივი ინდექსი (ან "ღირებულება”) უნდა გაითვალისწინოს, რომელშიც სრულადაა თავმოყრილი მნიშვნელოვანი ინფორმაცია და რაოდენობების ცვლილების გზით მას შეუძლია, საკუთარი გეგმები შესაბამისად შეცვალოს, მთელი ამ თავსატეხის ძირეულ ან ნებისმიერ მომდევნო ეტაპზე მისი საფუძვლიანი ანალიზის გარეშე.

არსებითად მნიშვნელოვანია, რომ სისტემაში, რომელშიც საჭირო ფაქტების ცოდნა მრავალ ადამიანს შორის არის გაფანტული, ფასებს შეუძლია სხვადასხვა ადამიანების ცალკეული ქმედებების კოორდინაცია ისევე, როგორც სუბიექტური ფასეულობები ადამიანს საკუთარი გეგმის ელემენტების კოორდინაციაში ეხმარება. ამასთან დაკავშირებით ღირს ერთი მარტივი და უბრალო მაგალითის მოყვანა. დავუშვათ, სადმე მსოფლიოში ნედლი მასალის, მაგალითად კალის, გამოყენების ახალი შესაძლებლობა აღმოაჩინეს ან კალის ერთ-ერთ საბადოში მარაგი ამოიწურა. ჩვენი მიზნისთვის სულერთია – და ეს ძალიან მნიშვნელოვანია რომ სულერთია ამ ორი მიზეზიდან რომლის გამო გახდა კალა უფრო დეფიციტური. ის, რისი ცოდნაც კალის მომხმარებლებისთვის საკმარისია, იმაში მდგომარეობს, რომ კალა, რომელსაც ისინი აქამდე მოიხმარდნენ, სადღაც სხვაგან უფრო მომგებიანად გამოიყენება და ამის გამო, იგი უფრო მომჭირნედ უნდა ხარჯონ. მათ დიდ უმრავლესობას იმის ცოდნაც კი არ ესაჭიროება, თუ სად წარმოიშვა კალაზე უფრო დიდი მოთხოვნა ან რომელი ახალი გარემოებების გამო მოუწევთ კალის დარჩენილი მარაგის დაზოგვა. თუკი რამდენიმე მათგანი ახალი მოთხოვნის შესახებ უშუალო ინფორმაციას ფლობს და რესურსებს მათ დასაკმაყოფილებლად მიმართავს და, თუკი ადამიანები, რომლებმაც ამის შედეგად წარმოშობილი დეფიციტის შესახებ იციან, მას სხვა წყაროებიდან შეავსებენ, ეფექტი ეკონომიკის მთლიან სისტემაზე სწრაფად გავრცელდება და ზეგავლენას არა მხოლოდ კალის, არამედ მისი შემცვლელის და შემცვლელის შემცვლელის, აგრეთვე, ყველა იმ საგნის მოხმარებაზე მოახდენს, რომელიც კალისგან ან მისი ნებისმიერი შემცვლელისგან მზადდება და ეს პროცესი უსასრულოდ გაგრძელდება. ხოლო ეს ყველაფერი ისე მოხდება, რომ მათი უდიდესი უმრავლესობა, რომელთა მეშვეობითაც აღნიშნული ცვლილებები განხორციელდება, ამ ცვლილებების მიზეზებს არც კი ჩაეძიება. სისტემა ერთიანი ბაზრის სახით მოქმედებს არა იმიტომ, რომ მისმა ერთერთმა წევრმა ეს ყველაფერი იცის, არამედ იმიტომ, რომ ცალკეული წევრების თვალსაწიერი სივრცეები ერთმანეთს იმდენად გადაფარავს, რომ ინფორმაცია ყველას ერთმანეთის მეშვეობით გადაეცემა. ის უბრალო ფაქტი, რომ ნებისმიერი საქონლისთვის ერთიანი ფასი არსებობს – ან, უფრო სწორედ ის, რომ ადგილობრივი ფასები ტრანსპორტირების ხარჯებითაა განპირობებული და ა.შ. – წყვეტს პრობლემას, რომელსაც ცალკეული მოაზროვნე ადამიანი მხოლოდ იმ შემთხვევაში (და ისიც მხოლოდ თეორიის დონეზე) გადაწყვეტს, როცა იგი ყველა იმ ინფორმაციას დაეუფლება, რომელიც პროცესში ჩართულ ინდივიდებს შორის არის გაფანტული.

VI

საფასო მექანიზმს უნდა შევხედოთ, როგორც ინფორმაციის გაცვლის საშუალებას, თუ მისი ნამდვილი ფუნქციის შეცნობა გვსურს, რომელსაც იგი, ფასების სიხისტის შემთხვევაში, რა თქმა უნდა, ნაკლებად სრულყოფილად ასრულებს (მაშინაც კი, როდესაც დადგენილ ფასებს ძალზედ ხისტად იცავენ, ძალები, რომლებიც ფასის ცვლილებზე ზემოქმედებდა, ხელშეკრულების სხვა პირობებზე მნიშვნელოვანი ზემოქმედებით ავლენს თავს). საფასო მექანიზმში ყველაზე მნიშვნელოვანი ისაა, რომ მისი მეშვეობით ცოდნის მომჭირნედ გამოყენება ხდება, ანუ თითოეული პიროვნების მიერ სწორი გადაწყვეტილების მისაღებად საჭირო ცოდნის მოცულობა საგრძნობლად მცირდება. შეკვეცილი სახით და გარკვეული სიმბოლოს ფორმით მხოლოდ ყველაზე მნიშვნელოვანი ინფორმაციის გადაცემა ხდება და, თანაც, მხოლოდ დაინტერესებულ პირებზე. რა თქმა უნდა, უბრალო მეტაფორაზე მეტი იქნება, თუკი საფასო მექანიზმს აღვწერთ, როგორც გარკვეული სახის ცვლილებების რეგისტრაციის მექანიზმს ან ტელეკომუნიკაციების სისტემას, რომლის დახმარებითაც პროდიუსერს შეუძლია, რომ თვალი მხოლოდ რამდენიმე ისრის მოძრაობას ადევნოს, ისევე, როგორც ინჟინერს, რომელსაც მხოლოდ რამდენიმე ბერკეტი გააჩნია, რათა მათი მეშვეობით საკუთარი საქმიანობის კორექტირება იმ ცვლილებებიდან გამომდინარე მოახდინოს, რომელთა მიზეზებზეც მან შეიძლება ვერასოდეს გაიგოს იმაზე მეტი, ვიდრე ეს ფასების ცვლილების დინამიკაშია ასახული.

ხსენებული კორექტირებები არასდროსაა "სრულყოფილი” იმ გაგებით, რასაც ეკონომისტი წონასწორობის ანალიზისას გულისხმობს. მაგრამ, ვშიშობ, ჩვენი მცდარი მეცნიერული ტრადიცია, რომელიც გულისხმობს, რომ პრობლემის გადაწყვეტისას ამოვიდეთ დაშვებიდან, თითქოს ყველა მონაწილეს გააჩნია მეტ-ნაკლებად სრულყოფილი ცოდნა, ხელს გვიშლის ფასის მექანიზმის ჭეშმარიტი ფუნქციის დანახვაში და გვიბიძგებს მისი ეფექტიანობის ანალიზის დროს მცდარი სტანდარტები გამოვიყენოთ. სასწაული, როგორც ეს ნედლეულის სიმწირის შემთხვევაში დავინახეთ, იმაშია, რომ, მიუხედავად იმისა, მხოლოდ რამდენიმე ადამიანმა რომ იცის მიზეზი, ყოველგვარი ბრძანების გარეშე, ათიათასობით ადამიანი, რომელთა იდენტიფიცირებისთვის თვეებიც კი არ იქნებოდა საკმარისი, მასალას ან მისგან დამზადებულ ნაწარმს, უფრო ყაირათიანად იყენებს, რაც ნიშნავს, რომ ისინი სწორი მიმართულებით მოძრაობენ. ეს სასწაულია, და, არცთუ პატარა სასწაული, იმის მიუხედავად, შეძლებს თუ არა ყველა, მუდმივად ცვალებად სამყაროში საკუთარი მოგება ჩვეულ ან "მისაღებ” დონეზე შეინარჩუნოს.

მე განგებ ვიხმარე სიტყვა "სასწაული”, რათა მკითხველი გამომეყვანა იმ თვითკმაყოფილებიდან, რომელიც ხშირად გვეუფლება, როდესაც აღნიშნული მექანიზმის მუშაობას თავისთავად მოვლენად აღვიქვამთ. მჯერა, ფასების მექანიზმი ადამიანის ჩანაფიქრის შედეგი რომ ყოფილიყო და ადამიანებს, რომლებიც ფასის ცვლილებებით ხელმძღვანელობენ, რომ ესმოდეთ ის, თუ რაოდენ სცილდება მათი გადაწყვეტილებების მნიშვნელობა მათივე უშუალო მიზნების ფარგლებს, აღნიშნულ მექანიზმს ადამიანის გამჭრიახობის უდიდეს ნიმუშად აღიარებდნენ.

მაგრამ, საუბედუროდ, ერთი მხრივ, ფასების მექანიზმი ადამიანური ჩანაფიქრის შედეგს არ წარმოადგენს და, მეორე მხრივ, ადამიანებმა, რომლებიც ამ მექანიზმით ხელმძღვანელობენ, არ იციან, თუ რატომ არიან იძულებული აკეთონ ის, რასაც აკეთებენ. მაგრამ მათ, ვინც მოითხოვს "გააზრებულ მართვას” – და ვინც ვერ იჯერებს, რომ რამეს, რაც ჩანაფიქრის გარეშე (და ჩვენგან გაუცნობიერებლად) წარმოიშვა, ხელეწიფება იმ პრობლემების მოგვარება, რომლის გააზრებული გადაწყვეტა ჩვენ არ ძალგვიძს – უნდა ახსოვდეთ შემდეგი: პრობლემა ზუსტად იმაში მდგომარეობს, თუ როგორ უნდა მოხდეს ჩვენ მიერ გამოყენებული რესურსების მოცულობის გაზრდა ისე, რომ ის ერთი ადამიანის გონებრივი კონტროლის შესაძლებლობებს გასცდეს; შესაბამისად, როგორ დავაღწიოთ თავი გააზრებული კონტროლის საჭიროებას და როგორ შევქმნათ ისეთი გარემო, რომელიც აიძულებს პიროვნებებს სასურველი ქმედების განხორციელებას ისე, რომ არავინ იყოს ვალდებული მათ ამის შესახებ მიუთითოს.

პრობლემა, რომელსაც აქ ვაწყდებით, მხოლოდ ეკონომიკური ხასიათის არ არის და თითქმის ყველა ჭეშმარიტად სოციალურ მოვლენაში, ენასა და ჩვენი კულტურული მემკვიდრეობის უდიდეს ნაწილში იჩენს თავს. ამასთან, ყველა სოციალური მეცნიერების მთავარ თეორიულ პრობლემას წარმოადგენს.

როგორც ალფრედ უაითჰედმა სხვა კონტექსტში აღნიშნა: "ყველა ცნობილ სახელმძღვანელოსა და განთქმული ადამიანების გამოსვლებში მუდმივად ძირეულად მცდარი ტრუიზმი მეორდება, რომლის მიხედვით ჩვენ უნდა ვისწავლოთ ყველაფრის გააზრება, რასაც ვაკეთებთ. რეალური მდგომარეობა დიამეტრალურად განსხვავებულია. ცივილიზაცია იმგვარად ვითარდება, რომ სულ უფრო მეტი მნიშვნელოვანი მოქმედებების განხორციელება შეგვიძლია, მათ არსში წვდომის გარეშე”. სოციალურ სფეროში ამას ფუნდამენტური მნიშვნელობა აქვს.

ჩვენ მუდმივად ვიყენებთ ფორმულებს, სიმბოლოებს და წესებს, რომელთა მნიშვნელობა არ გვესმის და რომელთა მეშვეობით ვიყენებთ ცოდნას, რომელსაც პიროვნულად არ ვფლობთ. აღნიშნული ჩვევები და ინსტიტუტები იმ ტრადიციებსა და ინსტიტუტებზე დაყრდნობით შევქმენით, რომლებიც წარმატებული აღმოჩნდა შესაბამის სფეროში და რომლებიც, შესაბამისად, ჩვენ მიერ შექმნილი ცივილიზაციის საფუძველი გახდა. საფასო მექნიზმი იმ ქმნილებათა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლითაც სარგებლობა ადამიანმა შემთხვევით, მისი არსის გააზრების გარეშე დაიწყო (თუმცა მისი საუკეთესო გამოყენებისგან კვლავაც შორსაა). ამით შესაძლებელი გახდა არა მარტო შრომის დანაწილება, არამედ თანაბრად განაწილებული ცოდნის საფუძველზე რესურსების კოორდინირებული გამოყენებაც. ადამიანები, რომლებსაც მოვლენათა ასეთი ვითარების ჭეშმარიტება სასაცილოდ არ ჰყოფნით, როგორც წესი, საწინააღმდეგოს დასასაბუთებლად ამტკიცებენ, რომ თანამედროვე ცივილიზაციაზე საუკეთესოდ მორგებული სისტემის სპონტანურად ჩამოყალიბების შესაძლებლობა რაღაც სასწაულს წააგავს. სინამდვილეში, ყველაფერი პირიქითაა: ადამიანმა შეძლო შრომის დანაწილება, რასაც ჩვენი ცივილიზაცია ეფუძნება, იმიტომ, რომ მან ის მეთოდი აღმოაჩინა, რამაც ეს შესაძლებელი გახადა. ასე რომ არ მომხდარიყო, იგი ალბათ მაინც შეძლებდა სხვა, სრულიად განსხვავებული ტიპის ცივილიზაციის, მაგალითად, ტერმიტების "სახელმწიფოს” მსგავსი, ან სხვა, ჩვენთვის ამჟამად სრულიად წარმოუდგენელი სახის ცივილიზაციის შექმნას. ჩვენ მხოლოდ იმის თქმა შეგვიძლია, რომ ისეთი ალტერნატიული სისტემის ჩამოყალიბება, რომელიც არსებულის იმ თვისებებს შეინარჩუნებდა, რომლებიც თვით ამ სისტემის თანმიმდევრული მოწინააღმდეგეებისთვისაც კი მნიშვნელოვანია და თითოეული პიროვნებისთვის საკუთარი მიზნების დამოუკიდებლად განსაზღვრისა და, შესაბამისად, საკუთარი ცოდნისა და უნარის თავისუფლად გამოყენებისთვის საკმარისი ასპარეზის არსებობას გულისხმობს, დღემდე ვერავინ მოახერხა.

VII

მრავალი თვალსაზრისით იქნებოდა ხელსაყრელი, რომ კამათი რთული კავშირ-ურთიერთობების მქონე საზოგადოებაში რაციონალური გათვლებისთვის ფასების მექანიზმის გამოყენების აუცილებლობის შესახებ მხოლოდ განსხვავებული პოლიტიკური შეხედულებების ბანაკებს შორის აღარ მიმდინარეობდეს.

ლუდვიგ ფონ მიზესის დებულებას, რომ შრომის საყოველთაო დანაწილებაზე დაფუძნებული საზოგადოების შენარჩუნებას საფასო მექანიზმის გარეშე ვერ შევძლებთ, 25 წლის წინ სიცილით შეხვდნენ. დღეს ის სირთულეები, რის გამოც ზოგს მისი აღიარება უჭირს, მხოლოდ პოლიტიკური ხასიათის აღარ არის, რაც კრიტიკული დისკუსიისთვის ხელსაყრელ პირობებს ქმნის. როცა ვხედავთ, თუ როგორ ამტკიცებს ლევ ტროცკი, რომ "ეკონომიკური გათვლები საბაზრო ურთიერთობების გარეშე შეუძლებელია”; როცა პროფესორი ოსკარ ლანგე პროფესორ ფონ მიზესს ჰპირდება, რომ მომავალის ცენტრალური დაგეგმვის სამსახურის მარმარილოს დერეფანში მის ძეგლს დადგამს; და როცა პროფესორი აბბა ფ. ლერნერი ადამ სმითის ხელახალი აღმოჩენის შედეგად აღნიშნავს, რომ საფასო მექანიზმის მთავარი დანიშნულებაა აიძულოს პიროვნება მაშინაც კი, როდესაც იგი საკუთარი მიზნების მიღწევას ცდილობს, გააკეთოს ის, რაც საერთო ინტერესებში შედის, უთანხმოების მიზეზი უკვე არა მცდარ პოლიტიკურ შეხედულებებში, არამედ, უპირატესად, ინტელექტუალურ, უფრო ზუსტად, მეთოდოლოგიური ხასიათის განსხვავებებში უნდა ვეძიოთ.

წიგნში "კაპიტალიზმი, სოციალიზმი და დემოკრატია” – პროფესორ იოზეფ შუმპეტერის მიერ გამოთქმული აზრი იმ მეთოდოლოგიური განსხვავებების ნათელი მაგალითია, რასაც მე ვგულისხმობ. მისი ავტორი იმ ეკონომისტთა სახელოვანი წარმომადგენელია, რომლებიც ეკონომიკურ მოვლენებს პოზიტივიზმის ერთგვარი განშტოების პერსპექტივიდან უყურებენ. აღნიშნულ მოვლენებს საქონლის ობიექტურად მოცემული სიმრავლეების სახე აქვს, რომლებიც ერთმანეთთან ურთიერთქმედებაში, როგორც ჩანს, ადამიანის გონების თითქმის ყოველგვარი მონაწილეობის გარეშე მოდის. მხოლოდ აღნიშნულიდან გამომდინარე შემიძლია გავიგო შემდეგი (ჩემთვის უცნაური) განცხადება, როდესაც პროფესორი შუმპეტერი ამტკიცებს, რომ საწარმოო ფაქტორების რაციონალური გათვლა ბაზრის არსებობის შემთხვევაში თეორეტიკოსისთვის იმ "ელემენტარული გარემოებიდან გამომდინარეობს, რომ მომხმარებელი სამომხმარებლო საქონლის შეფასებით (მისი მოთხოვნით), თავისთავად პროდუქციის იმ საშუალებებსაც აფასებს, რომელიც ამ საქონლის წარმოებისას იქნა გამოყენებული”(1).

სიტყვასიტყვით თუ გავიგებთ, აღნიშნული მოსაზრება უბრალოდ მცდარია. მომხმარებელი მსგავსს არაფერს აკეთებს. პროფესორ შუმპეტერის "თავისთავადობა” სავარაუდოდ ნიშნავს, რომ საწარმოო ფაქტორების შეფასება მომხმარებლის მიერ საქონლის შეფასებაში არის განსხეულებული ან აუცილებლად გამომდინარეობს ამ შეფასებიდან. თუმცა აღნიშნული მტკიცება არასწორია. განსხეულება ლოგიკურ კავშირს ნიშნავს, რომელსაც აზრი მხოლოდ იმ გამონათქვამების შემთხვევაში აქვს, ერთსა და იმავე გონებაში ერთდროულად რომაა წარმოდგენილი. აღსანიშნავია ისიც, რომ წარმოების ფაქტორების ღირებულება დამოკიდებულია არა მხოლოდ მომხმარებლის მიერ საქონლის შეფასებაზე, არამედ წარმოების ფაქტორების მიწოდების სხვადასხვა პირობებზეც. მოცემული ფაქტებიდან პასუხი მხოლოდ იმ მოაზროვნე პიროვნებისთვის გამომდინარეობს, რომელიც ყველა ფაქტს ერთდროულად ფლობს. რეალური პრობლემა კი იმაში მდგომარეობს, რომ ცალკეული გონიერი არსება ამ ფაქტებს ამ ფორმით არასოდეს ფლობს, და, შესაბამისად, პრობლემის გადაწყვეტისთვის მრავალ ადამიანს შორის გაფანტული ცოდნის გამოყენებაა აუცილებელი.

აქედან გამომდინარე, არაფრის მთქმელია იმის მტკიცება, რომ ცალკეული მოაზროვნე ადამიანისთვის ყველა ფაქტის ხელმისაწვდომობა (რასაც ეკონომისტის მიერ დაკვირვების შემთხვევაში ვუშვებთ) ცალსახად განაპირობებს პრობლემის მოგვარებას; ამის ნაცვლად უნდა ვაჩვენოთ, თუ როგორ ხდება ეს სინამდვილეში, ადამიანების ურთიერთქმედების მეშვეობით, რომლებიც, თავის მხრივ, ცოდნის მხოლოდ გარკვეულ ნაწილს ფლობენ. იმის დაშვება, რომ მთლიან ცოდნას ცალკე აღებული ერთი გონიერი არსება ფლობს, იმავე პირობითობით, როგორც მას ჩვენ – თეორეტიკოსი ეკონომისტები ვფლობთ, პრობლემის იგნორირებას და იმის უგულებელყოფას ნიშნავს, რაც რეალურ სამყაროში მნიშვნელოვანი და არსებითია.

პროფესორ შუმპეტერის რეპუტაციის მქონე ეკონომისტის იმ ხაფანგში გაბმას, რომელსაც გაუცნობიერებელ ადამიანს "მონაცემის” ცნების ბუნდოვანება უმზადებს, უბრალო შეცდომად ვერ მივიჩნევთ. იგი უფრო იმაზე მიანიშნებს, რომ ძირეულად მცდარია მიდგომა, რომელიც ჩვეულებისამებრ, უგულებელყოფს ჩვენთვის საყურადღებო მოვლენების მნიშვნელოვან ნაწილს, რომელიც ადამიანის ცოდნის მარადიულ არასრულყოფილებას და, შესაბამისად, იმგვარი პროცესების აუცილებლობას გულისხმობს, რომლის მეშვეობითაც ცოდნის მუდმივი გაცვლა და შეძენა გახდება შესაძლებელი.

ნებისმიერი მცდელობა, რომელიც ამოდის დაშვებიდან, რომ თითქოს ადამიანების ცოდნა სიტუაციის ობიექტურ ფაქტებს შეესაბამება, როგორც ეს, მაგალითად, მათემატიკურ ეკონომიკაში სინქრონული წონასწორობის იდეების გამოყენებისას ხდება, სისტემატურად უგულებელყოფს იმას, რისი ახსნაც ჩვენი მთავარი მოვალეობაა. მე შორს ვარ იმისაგან, რომ ჩვენი სისტემისთვის წონასწორობის ანალიზის მნიშვნელობა უარვყო. მაგრამ, როცა საქმე იქამდე მიდის, რომ მას ჩვენი წამყვანი მოაზროვნეები შეცდომაში შეჰყავს, აჯერებს რა მათ, რომ სიტუაციას, რომელსაც ის აღწერს, პრაქტიკული პრობლემის გადაწყვეტისათვის უშუალო მნიშვნელობა აქვს, აუცილებელია გვახსოვდეს, რომ იგი საზოგადოებრივ პროცესს საერთოდ არ ეხება და მთავარი პრობლემის კვლევისას მხოლოდ მოსამზადებელ, თუმცა სასარგებლო სამუშაოს ნაწილს წარმოადგენს.